The Society for Health Promotion and Tobacco Control
This is an open access article distributed under the Creative Commons Attribution License (CC BY), which permits unrestricted use, distribution, and reproduction in any medium or format, provided the original work is properly cited.
Profesyonel dalıcılarda sigara kullanımının kardiyak efor testi parametrelerine etkisi
Giriş: Tütün kullanımı, dünya genelinde morbidite ve mortalitenin önde gelen önlenebilir nedenlerinden biridir.1,2 Kardiyovasküler hastalıkların gelişiminde temel bir risk faktörü olan sigaranın, egzersiz kapasitesi ve fiziksel performans üzerinde de olumsuz etkileri olduğu geniş ölçüde gösterilmiştir.3 Bununla birlikte, sportif aktivitelerin sağlıksız davranışları azaltabileceği düşünülmesine rağmen, profesyonel sporcular arasında sigara kullanımının hâlâ belirli bir yaygınlığa sahip olduğu bilinmektedir.1,4 Dalış sporu ise diğer sportif aktivitelerden farklı olarak belirgin hemodinamik değişiklikler, solunumsal adaptasyonlar ve otonom sinir sistemi yanıtları ile karakterizedir. Ayrıca dalışla ilişkili mortalite nedenleri incelendiğinde, kardiyovasküler hastalıkların önde gelen nedenler arasında yer aldığı bildirilmektedir.5 Bu durum, kardiyovasküler risk faktörlerinin dalıcı popülasyonda ayrı bir önem taşıdığını düşündürmektedir. Her ne kadar sporcularda sigara kullanımının genel etkileri kısıtlı sayıda çalışmada incelenmiş olsa da, profesyonel dalıcılarda sigara kullanımının kardiyak performans üzerindeki etkilerini değerlendiren bir çalışmaya literatürde rastlanmamaktadır. Bu bağlamda, dalışın özgün fizyolojik özellikleri göz önünde bulundurulduğunda, sigara kullanımının kardiyovasküler yanıtlar üzerindeki etkisinin araştırılması önemli bir gereklilik olarak ortaya çıkmaktadır. Bu çalışmada, profesyonel tüplü dalıcılarda sigara kullanımının kardiyak efor testi parametreleri üzerindeki etkilerinin incelenmesi amaçlanmıştır Yöntem: Bu retrospektif, kesitsel analitik tasarımlı çalışmaya 1 Ocak 2017 – 1 Ağustos 2025 tarihleri arasında SBÜ Gülhane Eğitim ve Araştırma Hastanesi Sualtı Hekimliği ve Hiperbarik Tıp Kliniğine dalışa uygunluk değerlendirmesi için başvuran profesyonel dalıcılar dahil edilmiştir. Katılımcılar aktif sigara içen ve sigara içmeyen olmak üzere iki gruba ayrılmış, kardiyak efor testi parametreleri karşılaştırılmıştır. Ek olarak, sigara kullanımının bağımsız etkisini değerlendirmek amacıyla yaş, cinsiyet ve vücut kitle indeksi (VKİ) için düzeltilmiş çoklu doğrusal regresyon modelleri oluşturulmuştur. Bulgular: Toplam 61 profesyonel dalıcı çalışmaya dahil edilmiştir. Katılımcıların ortanca yaşı 22 (18–51) yıl olup %93,4’ü erkektir. VKİ ortancası ise 23,7 kg/m² olarak hesaplanmıştır. Katılımcıların hiçbirinde bilinen kronik hastalık veya düzenli ilaç kullanımı saptanmamıştır. Sadece 25 dalıcı (%41) aktif sigara içicisi olarak bildirilmiştir. İstatistiksel analizlerde sigara içen ve içmeyen gruplar arasında yaş, cinsiyet ve VKİ açısından anlamlı fark saptanmamıştır (p > 0,05). Tüm dalıcılarda efor testi sonuçları normal sınırlarda raporlanmıştır. Sigara tüketimine göre efor testi parametreleri karşılaştırıldığında, yalnızca pre-test kalp hızı sigara içenlerde anlamlı olarak daha yüksek bulunmuştur (p = 0,050). Düzeltilmiş regresyon analizinde sigara kullanımının pre-test kalp hızı üzerinde bağımsız ve anlamlı bir etkisi olduğu gösterilmiş; sigara içenlerde istirahat kalp hızının içmeyenlere kıyasla yaklaşık 9 bpm daha yüksek olduğu saptanmıştır (β = 9,164, 95% CI: 0,61–17,72, p = 0,036). Egzersiz kapasitesi, maksimal kalp hızı ve toparlanma kalp hızı (HRR) açısından gruplar arasında anlamlı fark izlenmemiştir (p > 0,05). Sonuç: Bu çalışma, profesyonel dalıcılarda sigara kullanımının esas olarak istirahat kalp hızını artırdığını; ancak egzersiz kapasitesi ve maksimal egzersiz yanıtı üzerinde belirgin bir etkisinin olmadığını göstermektedir. Bulgular, sigaranın genç ve sağlıklı bireylerde erken dönem kardiyovasküler etkilerinin özellikle otonom denge ve istirahat kalp hızı üzerinden izlenebileceğini düşündürmektedir. Dalış gibi kardiyovasküler stresin yüksek olduğu spor dallarında sigara kullanımının takibi ve olası sağlık riskleri hakkında farkındalığın artırılması, özellikle dalıcılarda en sık mortalite nedenlerinden olan kardiyovasküler hastalıkların erken saptanmasına katkı sağlayabilir.
Copyright © 2026 The Author(s) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Sigara bırakma polikliniğini işyerine taşımak: Sanayi çalışanlarında entegre modelin kısa ve orta dönem sonuçları
Giriş: Tütün kullanımı, önlenebilir hastalık ve ölümlerin başlıca nedenlerinden biri olmaya devam etmektedir.1 Sigara; kardiyovasküler hastalıklar, kronik solunum sistemi hastalıkları, maligniteler ve çok sayıda diğer kronik durum açısından önemli bir risk etkenidir.2 Bunun yanında çalışan sağlığı açısından iş gücü kaybı, işe devamsızlık, verimlilikte azalma ve sağlık hizmeti gereksiniminde artış gibi sonuçlar doğurmaktadır.3 Ancak sigara bırakma hizmetleri çoğu zaman poliklinik sınırları içinde kalmakta, özellikle vardiyalı ve yoğun çalışan gruplarda bırakma isteğinin profesyonel destekle buluşmasını zorlaştırmaktadır. Bu nedenle tütün kontrolünde önemli adımlardan biri, başvuruyu yalnızca çalışandan bekleyen klasik yaklaşımın ötesine geçerek hizmeti çalışanın bulunduğu ortama taşıyabilmektir. Bu çalışmada, işyeri sağlık servisi ile sigara bırakma polikliniğinin iş birliği içinde yürütülen entegre sigara bırakma modelinin kısa ve orta dönem sonuçlarının değerlendirilmesi amaçlanmıştır. Yöntem: Bu çalışma, Beko Bulaşık Makinesi İşletmesi’nde 2024 yılında başlatılan ve 2025 yılı sonuna kadar sürdürülen entegre sigara bırakma uygulamasının tanımlayıcı değerlendirmesidir. İşletmede toplam çalışan sayısı ve sigara kullanım durumu değerlendirilmiş, aktif sigara kullanan çalışanlarla bireysel görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Görüşmeler sırasında nefesten karbonmonoksit ölçümü yapılmış, sigaranın sağlık etkileri anlatılmış ve sigara bırakma sürecine ilişkin danışmanlık verilmiştir. Sigarayı bırakmak istediğini beyan eden çalışanlara yüz yüze eğitim sunulmuştur. Uygulamanın ayırt edici yönü, sigara bırakma hekimlerinin çalışanlara yalnızca poliklinik ortamında değil, işyerinde yüz yüze ve gerektiğinde çevrim içi yollarla da ulaşmasıdır. Bu doğrultuda müdahale, yerinde temas ile çevrim içi izlemi birleştiren hibrit bir model olarak yürütülmüştür. Değerlendirmede toplam çalışan sayısı, sigara kullanan ve kullanmayan çalışan sayısı, bırakma isteği bildiren çalışan sayısı, düzenli poliklinik izlemini sürdüren çalışan sayısı ve 3 ile 6 aylık izlemler sonunda ulaşılan bırakma sayısı esas alınmıştır. Bulgular: İşletmede toplam 2050 çalışan bulunmakta olup bunların 1054’ü (%51,4) aktif sigara kullanıcısı, 996’sı (%48,6) sigara kullanmayan çalışanlardan oluşmaktadır. Müdahale sonrasında 107 çalışanın sigarayı bırakmak istediği belirlenmiştir. Bu sayı toplam çalışanların %5,2’sine, sigara kullanan çalışanların %10,2’sine karşılık gelmektedir. Düzenli poliklinik izlemini sürdüren çalışan sayısı 57 olup, bu sayı toplam çalışanların %2,8’ini, sigara kullanan çalışanların %5,4’ünü ve bırakma isteği bildiren grubun %53,3’ünü oluşturmaktadır. Üç ve altı aylık izlemler sonunda 43 çalışanın sigarayı bıraktığı saptanmıştır. Bu sayı toplam çalışanların %2,1’ine, sigara kullanan çalışanların %4,1’ine ve bırakma isteği bildiren çalışanların %40,2’sine karşılık gelmektedir. Tanımlayıcı gözlemler, bırakma başarısının 40 yaş üstü ve mavi yaka çalışanlarda daha belirgin olduğunu göstermiştir. Sonuç: Bu çalışmanın bulguları, sigara bırakma hizmetinin işyeri sağlık hizmetleriyle entegre biçimde sunulmasının, sanayi çalışanlarında tütün kontrolü açısından güçlü ve uygulanabilir bir yaklaşım olduğunu göstermektedir. Sigara bırakma desteğinin işyerine taşınması; çalışanlara erişimi artıran, profesyonel desteğe bağlanmayı kolaylaştıran ve izlem sürekliliğini güçlendiren bir model olarak öne çıkmaktadır. Elde edilen sonuçlar, bu yaklaşımın yalnızca farkındalık oluşturmakla kalmadığını; bırakma niyeti geliştiren çalışanların yarıdan fazlasını düzenli izlem sürecinde tutabildiğini ve bu grubun %40,2’sinde 3 ve 6 aylık izlem sonunda sigara bırakma başarısı sağlayabildiğini göstermektedir. Mevcut veriler, polikliniğin işyerine taşındığı bu entegre modelin, sanayi çalışanlarında etkili ve yaygınlaştırılabilir bir işyeri sağlığı müdahalesi olabileceğini düşündürmektedir.4
Vatandaş denetiminde dumansız hava sahası: Bir ilçede ihbar odaklı tütün müdahalelerinin değerlendirilmesi
Giriş ve Amaç: Dünya Sağlık Örgütü verilerine göre tütün kullanımı, her yıl 8 milyondan fazla ölüme yol açan, önlenebilir hastalıklar listesinde ilk sırada yer alan küresel bir halk sağlığı sorunudur.1 Türkiye’de 4207 sayılı Kanun ile kapalı alanlarda tütün tüketimi yasaklanmıştır.2 Bu süreçte vatandaşlar, ihbarlar aracılığıyla “Dumansız Hava Sahası”nın korunmasında kritik bir toplumsal denetim rolü üstlenmektedir.3,4 Bu çalışmanın amacı, 1 Mart 2025 - 28 Şubat 2026 tarihleri arasında Sultangazi İlçe Sağlık Müdürlüğü’ne gelen tütün ihbarlarının dağılımını, mekan türlerini ve saha müdahalelerinin etkinliğini betimsel olarak incelemektir. Yöntem: Tanımlayıcı tipteki bu araştırmanın verileri, Sultangazi İlçe Sağlık Müdürlüğü “Dumansız Hava Sahası Denetim Sistemi” kayıtlarından elde edilmiştir. Belirtilen bir yıllık dönemdeki 155 vatandaş ihbarı analiz edilmiştir. İstatistiksel analizlerde sayı, yüzde (%) ve ikili değişkenlerin karşılaştırılmasında Ki-Kare testi kullanılmıştır. Bulgular: İncelenen 155 ihbarın %95,5’i dış kaynaklı bildirimlerden oluşmaktadır. İhbarlar mevsimsel olarak kış aylarında (%40,0) yoğunlaşırken, en yüksek bildirim Şubat (%18,7), en düşük ise Temmuz (%3,2) ayında gerçekleşmiştir. İhbarların %40,0’ı yasaklı alanda tütün kullanımıyla ilgiliyken, %29,7’sinde adres veya işletme bilgisinin yetersiz olduğu saptanmıştır. Operasyonel açıdan denetimlerin %64,5’i ihbarı takip eden ilk 2 saat içinde gerçekleştirilmiştir. Toplam ihbarların %18,1’inde ihlal tespit edilmiştir. Yapılan analizler, müdahale hızı ile ihlal tespiti arasında anlamlı bir ilişki olduğunu göstermiştir; ilk 2 saatte yapılan müdahalelerde ihlal tespit oranı %25,0 iken, 2 saatten sonra bu oran %5,5’e gerilemektedir (p=0,002). Ayrıca, kış aylarındaki denetimlerde ihlal saptanma oranı (%32,3) diğer mevsimlere göre anlamlı derecede yüksektir (p=0,003). Denetim ekiplerinde kadın personelin yer alması durumunda ihlal tespit oranı (%24,7), erkek personelin bulunduğu denetimlere (%8,2) göre daha yüksek bulunmuştur (p=0,01). Tartışma ve Sonuç: Bulgular, toplumun tütünle mücadelede “temiz hava hakkı”na sahip çıktığını göstermektedir.2,4 İhbar ve ihlallerin kış aylarında zirve yapması, tütün kullanımının soğuk hava nedeniyle kapalı alanlara kaymasıyla açıklanabilir. Bu durum, denetim stratejilerinin kış döneminde yoğunlaştırılması gerektiğini düşündürmektedir. Çalışmanın en çarpıcı çıktısı, “anlık müdahale” ilkesinin başarısıdır. 2 saatlik gecikme sonrası tespit oranındaki sert düşüş, dumanın dağılması veya kişilerin mekandan ayrılmasıyla ilişkilidir.3 Ayrıca adres bilgisindeki yetersizlikler, vatandaşların “Yeşil Dedektör” gibi konum bazlı uygulamalar konusunda bilinçlendirilmesi gerektiğini göstermektedir. Kadın personelin denetimlerdeki başarı oranı (%24,7), denetim ekiplerindeki cinsiyet çeşitliliğinin etkinliği artırabileceğine işaret etmektedir. Türkiye genelinde ve sağlık çalışanları özelinde yapılan araştırmalar, kadınlardaki tütün kullanım oranının erkeklere göre daha düşük olduğunu göstermektedir.5,6 Kaynaklarda, denetim ekiplerindeki görevlilerin “yapılan denetime inanmalarının” sistemin işleyişi açısından kritik olduğu vurgulanmaktadır.7,8 Sonuç olarak; ihbar odaklı denetimlerde başarı için ilk 2 saatlik müdahale kapasitesi korunmalı ve veri kalitesi iyileştirilmelidir. Mevcut denetimlerin anlık gözlemle sınırlı kalması bir kısıtlılık oluşturmaktadır. Bu nedenle, geciken denetimlerde dahi geriye dönük maruziyeti kanıtlayabilecek; ortam hava numuneleri veya yüzeylerdeki sarf malzemeleri üzerinden tütün dumanı artıklarını (third-hand smoke) saptayabilen biyokimyasal/teknolojik analiz yöntemlerinin denetim sistemine entegre edilmesi önerilmektedir.
Yaşam hakkının bir gereği olarak dumansız hava hakkı ve devletin pozitif ve negatif yükümlülükleri
Tütün kullanımı, küresel ölçekte önlenebilir hastalık ve erken ölüm nedenleri arasında üst sıralarda yer alan ve devletlerin insan hakları hukukundan doğan yükümlülüklerini doğrudan ilgilendiren yapısal bir kamu sağlığı sorunu olarak değerlendirilmektedir.1 Bu bağlamda tütün kontrolü politikaları, salt idari düzenlemelerin ötesinde, yaşam hakkının korunmasına ilişkin anayasal ve uluslararası yükümlülüklerin parçası olarak ele alınmalıdır. Bildiride, Türk hukuk sistemi içerisinde tütün kontrolüne ilişkin normatif çerçeveyi, özellikle dumansız hava hakkının yaşam hakkının koruyucu boyutunun ayrılmaz unsuru olduğu kabulünden hareketle analiz etmektedir. Anayasa’nın 17. maddesinde güvence altına alınan kişinin maddi ve manevi varlığını koruma hakkıyla 56. maddesinde düzenlenen sağlık hakkını temel almaktadır. Ayrıca AİHS’in 2. maddesi kapsamında yaşam hakkının pozitif ve negatif yükümlülükleriyle AİHM içtihadı çalışmanın uluslararası hukuk boyutunu oluşturmaktadır. Metodolojik olarak bildiride, normatif hukuk analizi ve doktrinel değerlendirme yöntemine dayanmaktadır. Bu çerçevede devletin yaşam hakkına ilişkin yükümlülükleri iki temel eksende ele alınmaktadır: negatif yükümlülük ve pozitif yükümlülük. Negatif yükümlülük, devletin bireylerin yaşamına ve beden bütünlüğüne doğrudan müdahalede bulunmaktan kaçınmasını ifade ederken; pozitif yükümlülük, bireyleri üçüncü kişilerin eylemlerinden ve öngörülebilir çevresel sağlık risklerinden koruyacak etkin hukuki ve idari tedbirlerin alınmasını zorunlu kılmaktadır.2 Tütün kontrolü bağlamında negatif yükümlülük, devletin tütün kullanımını teşvik eden veya kolaylaştıran düzenlemelerden kaçınmasını ve bireyin sağlıklı yaşam alanına doğrudan müdahale oluşturan uygulamalardan uzak durmasını gerektirir. Bununla birlikte asıl belirleyici olan, devletin pozitif yükümlülüğüdür. Bu yükümlülük, tütün dumanına maruziyetin bilimsel olarak kanıtlanmış zararlı etkileri dikkate alındığında, bireylerin yaşam hakkını korumaya yönelik düzenleyici ve denetleyici mekanizmaların kurulmasını zorunlu kılar. Ancak pozitif yükümlülük yalnızca norm koymanın ötesinde normların etkin şekilde uygulanması, denetlenmesi ve ihlallerin caydırıcı yaptırımlarla karşılık bulması da devletin sorumluluğu altındadır. Bildirinin temel kavramsal katkısı, “dumansız hava hakkı”nın yaşam hakkının ayrılmaz parçası olarak ele alınmasıdır. AİHM içtihadında da yaşam hakkı, yalnızca doğrudan yaşamın kasten sona erdirilmesine karşı koruma sağlamamakta, aynı zamanda devletin bireyleri öngörülebilir ve ciddi sağlık risklerine karşı koruma yükümlülüğünü de içermektedir. Özellikle pasif sigara dumanına maruziyet, bilimsel olarak kanıtlanmış öldürücü etkileri nedeniyle devletin pozitif yükümlülüğünü harekete geçiren öngörülebilir risk alanı olarak değerlendirilmektedir. Bu bağlamda dumansız hava sahası politikaları, kamu sağlığı düzenlemesinin yanı sıra aynı zamanda yaşam hakkının etkin korunmasına yönelik insan hakları mekanizmasıdır. Devlet, bireyleri yalnızca kendi davranışlarından değil, üçüncü kişilerin tütün kullanımından kaynaklanan zararlardan da korumakla yükümlüdür.3 Bu yükümlülük özellikle çocuklar, hamileler ve kronik hastalığı bulunan bireyler gibi savunmasız gruplar bakımından daha da güçlenmektedir.4 Devletin pozitif yükümlülüğünün bir diğer boyutu usuli yükümlülüktür. Bu yükümlülük, hak ihlallerinin önlenmesi ve gerçekleşmesi durumunda etkili soruşturma ve denetim mekanizmalarının işletilmesini gerektirir. Tütün kontrolü bağlamında bu, denetim mekanizmalarının düzenli çalışması, ihlallerin etkin şekilde tespit edilmesi, şikâyet süreçlerinin işlerliği ve yaptırımların tutarlı uygulanmasını ifade eder. Uygulamada karşılaşılan denetim zafiyetleri, kurumlar arası koordinasyon eksiklikleri ve yaptırımların caydırıcılığının yetersizliği, devletin pozitif yükümlülüğünün etkinlik kriterini zayıflatmaktadır. Sonuç olarak, Türk hukuk sisteminde tütün kontrolüne ilişkin düzenlemelerin yalnızca idari kamu sağlığı politikası değil, yaşam hakkının korunmasına yönelik anayasal ve uluslararası yükümlülüklerin doğrudan bir uzantısıdır. Dumansız hava hakkı, yaşam hakkının koruyucu boyutunun ayrılmaz bir parçasıdır. Devletin hem norm koyucu hem de uygulayıcı olarak etkin koruma yükümlülüğünü güçlendirmesi, tütün kontrolü politikalarının insan hakları temelli yaklaşımla yeniden yapılandırılması açısından zorunlu bir gerekliliktir.
Ankara Sincan ilçesi 2024-2025 yılları dumansız hava sahası denetim sistemi verilerinin değerlendirilmesi
Giriş: Ülkemizde ikamete mahsus meskenler dışında tüm kapalı alanlarda tütün ürünü kullanımı yasaklanmış olmasına rağmen, bu alanlarda dumansız hava sahası ihlalleri devam etmektedir.1-3 Bu çalışmada ikamete mahsus meskenler dışında tüm kapalı alanlarda süregelen dumansız hava sahası ihlallerinin nedenlerinin araştırılması amaçlanmaktadır. Yöntem: Kesitsel tipteki bu araştırmanın evrenini 2024 – 2025 yıllarında Ankara Sincan İlçesinde gerçekleştirilen dumansız hava sahası denetimleri oluşturmaktadır. Örneklem seçim yöntemi kullanılmadan evrenin tamamına ulaşılmıştır. Verilere Sincan İlçe Sağlık Müdürlüğü (İSM) Dumansız Hava Sahası Denetim Sistemi üzerinden erişilmiştir. Bağımlı değişken denetim sonucudur (ihlal var, ihlal yok). Bağımsız değişkenler: Denetim yılı (2024, 2025) Denetim türü (ihbar, planlı, serbest, takip) Denetim ekibi (Emniyet Müdürlüğü, Sincan İSM, il içi çapraz, il dışı çapraz) İhbara varma süresi İhbar yeri (kamu, özel) Veriler SPSS 21.0 programı ile analiz edilmiştir. Frekans, yüzde ve ki-kare testi kullanılmıştır. İstatistiksel anlamlılık p<0.05 düzeyinde değerlendirilmiştir. Bulgular: Dumansız Hava Sahası Denetimleri kapsamında Ankara Sincan İlçesinde 2024’te 16.239, 2025’te ise 18.329 olmak üzere toplam 34.568 denetim gerçekleştirilmiş olup, 263’ünde (%0,8) ihlal tespit edilmiştir. 2025’te %1, 2024’te ise %0,5 sıklığında ihlal tespit edilmiş olup, aralarındaki fark istatistiksel olarak anlamlıdır. Denetimlerin büyük çoğunluğu (%97,0, n=33.559) serbest denetim olup, geri kalanlar sırasıyla takip (%2,2, n=769), ihbar (%0,7, n=228) ve planlı (%0,1, n=12) denetimdir. İhbar (%26,3) ve planlı (%8,3) denetimlerde ihlal tespit etme sıklığı serbest (%0,6) ve takip (%0,1) denetimlere göre anlamlı olarak daha fazladır. Denetimler en çok Sincan İSM (%98,7, n=34.087), geri kalanlar sırasıyla il dışı çapraz (%0,8, n=278), il içi çapraz (%0,4, n=132) ve Emniyet (%0,1, n=22) ekiplerince gerçekleştirilmiştir. İhlal tespit etme sıklığı Emniyet ekiplerinde (%95,5) diğer tüm ekiplere göre; il içi çapraz ekiplerde (%8,3), Sincan İSM (%0,7) ve il dışı çapraz (%0) ekiplerine göre anlamlı olarak daha fazladır. Serbest denetimlerde ihlal tespit etme sıklığı Emniyet ekiplerinde %95,5, il içi çapraz ekiplerinde %5 ve Sincan İSM ekiplerinde %0,5’tir. Dumansız hava sahası ihlaline ilişkin toplam 294 tane ihbarın 228’ine denetim yapılmıştır. İhbarların %68’ine (n=155) 2 saat ve altı sürede, %32’sine (n=73) 2 saat üzeri sürede erişilmiş olup, 2 saat ve altı sürede erişilen ihbarlarda ihlal tespit edilme sıklığı (%31,0), 2 saat ve üzeri sürede erişilen ihbarlara göre (%16,4) anlamlı olarak daha fazladır. 228 ihbarın 31’i (%13,6) kamu alanı, 197’si (%86,4) özel alan için yapılmıştır. Kamu alanı için yapılan ihbarların en çoğu %54,8’i sağlık kurumları, ardından %6,5’i eğitim kurumları, %12,9’u toplu taşıma ve %25,8’i diğer kamu alanları içindir. Sonuç: İhlal tespit etme sıklığı 2025 yılında, ihbar denetimlerde, emniyet ile il içi çapraz ekiplerince yapılan ve ihbara 2 saat ve altı sürede erişilen denetimlerde daha fazladır. İl içi çapraz denetimlerde ihlal tespit etme sıklığı Sincan İSM’ye göre fazla olsa da, il dışı çapraz denetim ekiplerince hiç ihlal tespit edilemediği için, çapraz denetimler sadece il içinde gerçekleştirilebilir. Serbest denetimlerde ihlal tespit edilme sıklığı Emniyet ekiplerinde, Sincan İSM ekiplerine göre daha fazla olduğu için; rutinde serbest denetimlerin Emniyet tarafından, ihbar ve diğer denetimlerin Sincan İSM tarafından yürütülmesi uygulamasına geçilebilir. Kamu kurumları ihbarlarının büyük çoğunluğunun sağlık kurumları için yapılmış olması oldukça dikkat çekici olup, kamu kurum ve kuruluşlarının giriş kapısından 10 metre mesafe içinde sigara içilmeme yasağı özellikle uygulanabilmelidir.4
Sigara bırakma polikliniğine başvuran bireylerin demografik özelliklerinin tedavi başarısı ve bağımlılık düzeyi ile ilişkisi
Giriş: Tütün kullanımı, önlenebilir hastalık ve ölümlerin küresel ölçekteki başlıca nedenlerinden biri olmayı sürdürmektedir. Dünya Sağlık Örgütü verilerine göre tütüne bağlı hastalıklar her yıl 7 milyonun üzerinde ölüme yol açmaktadır.1 Türkiye’de sigara içme prevalansı yetişkin nüfusun yaklaşık %28’ ini etkilemekte olup ülke, Avrupa’nın en yüksek tütün kullanım oranları arasında yer almaktadır.2 Sigara bırakma başarısının yalnızca farmakolojik faktörlere değil, bireyin demografik ve sosyokültürel özelliklerine de bağlı olduğunu gösteren makalelerin varlığı bilinmekle birlikte bu ilişkinin klinik populasyonlarda sistematik biçimde incelenmesi sınırlı kalmaktadır. Bu çalışma, sigara bırakma polikliniğine başvuran bireylerin demografik özelliklerinin nikotin bağımlılık düzeyi ve sigara bırakma başarısı üzerindeki etkisini değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Yöntem: Bu çalışmanın örneklemi, sigara bırakma polikliniğine başvuran 68 bireyden oluşmaktadır (Kadın: %45.6, Erkek: %54.4. Yaş M = 45.32, SS = 9.77). Nikotin bağımlılık düzeyi Fagerström Nikotin Bağımlılık Testi (FNBT) ile, maruziyetin biyokimyasal kanıtı nefes karbonmonoksit ölçümü ile değerlendirilmiştir. Sigara bırakma gerekçeleri, başlama nedenleri, bırakma sürecinde karşılaşılan güçlükler ve sigara içme isteğini artıran durumlar da demografik bilgi formu aracılığıyla sorgulanmıştır. Gruplar arası karşılaştırmalarda ki-kare testi, Mann-Whitney U testi ve Kruskal-Wallis testi kullanılmıştır. Bunula birlikte etki büyüklükleri Cramer’s V ve r değerleri ile raporlanmıştır. Bırakma başarısını etkileyen faktörler ikili lojistik regresyon analizi ile incelenmiştir. Bulgular: Katılımcıların %63.2’si takip sürecinde sigarayı bırakmıştır. FNBT sonuçlarına göre katılımcıların %16.2’sinin çok düşük (0–2), %26.5’inin düşük (3–4), %22.1’inin orta (5), %20.6’sının yüksek (6–7) ve %14.7’sinin çok yüksek (8–10) düzeyde nikotin bağımlılığına sahip olduğu görülmektedir. Aynı zamanda katılımcıların %70.6’sı CO ölçümünde kırmızı bölgede yer almıştır. Cinsiyet, medeni durum, eğitim düzeyi ve meslek kategorisi ile bırakma başarısı arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki bulunmamıştır (tüm p > 0.05). Buna karşın, FNBT skoru (U = 157.5, p < 0.001, r = 0.569) ve günlük sigara miktarı (U = 206.0, p = 0.005, r = 0.436) açısından bırakanlar ile bırakamayanlar arasında anlamlı farklılıklar saptanmıştır. Eğitim düzeyi ile bağımlılık ilişkisi incelendiğinde, lise ve altı eğitim grubunun FNBT puanlarının üniversite mezunlarına kıyasla daha yüksek olduğu belirlenmiştir (U = 487.0, p = 0.013, r = −0.449). Sigara miktarındaki değişim ile bırakma başarısı arasında da anlamlı bir ilişki bulunmuştur (χ²(2) = 7.11, p = 0.029, V = 0.344). Lojistik regresyon analizi, modelin bırakma başarısını anlamlı düzeyde açıkladığını göstermiştir (χ²(6) = 20.91, p = 0.002; Nagelkerke R² = 0.292). Analiz sonuçlarına göre FNBT skoru (OR = 0.522, %95 GA [0.273, 0.998], p = 0.042) ve günlük sigara miktarı (OR = 0.371, %95 GA [0.142, 0.972], p = 0.045) bırakma başarısını anlamlı ve negatif yönde etkilemektedir. Bu bulgular, bağımlılık düzeyi ve günlük tüketim arttıkça sigarayı bırakma olasılığının azaldığını göstermektedir. Sonuç: Bulgular, demografik değişkenlerin tek başına bırakma başarısını açıklamada sınırlı kaldığını, buna karşın nikotin bağımlılık düzeyi ve günlük sigara tüketiminin temel belirleyiciler olduğunu göstermektedir. Daha düşük eğitim düzeyine sahip bireylerde bağımlılık düzeyinin yüksek olması, bu gruplara yönelik hedeflenmiş ve yoğunlaştırılmış müdahalelerin gerekliliğine işaret etmektedir. Ayrıca bırakma sürecinde yoğun sigara isteği ve sinirlilik gibi güçlüklerin öne çıkması, davranışsal destek bileşenlerinin tedavi programlarına entegrasyonunun önemini göstermektedir. Bu bulgular doğrultusunda, sigara bırakma müdahalelerinin bireysel bağımlılık profili ve tüketim düzeyi temelinde kişiselleştirilmesi önerilmektedir.
Dönem 6 tıp fakültesi öğrencilerinin elektronik sigara (e-sigara) kullanım durumlarının değerlendirilmesi
Giriş: E-sigara, görünüm olarak sigaraya benzeyen, kullanımı sırasında sigara benzeri keyif veren bir üründür.1 Bu çalışmanın amacı, Fırat Üniversitesi Tıp Fakültesi Dönem 6 öğrencilerinin elektronik sigara kullanımı hakkındaki bilgi düzeyini ve elektronik sigara kullanım durumlarını belirlemektir. Gereç ve Yöntem: Fırat Üniversitesi Tıp Fakültesi Dönem 6 öğrenci sayısı 185 olup Google Form ile hazırlanan anket öğrencilere ulaştırılmıştır. Gönüllülük esas olduğundan form 177 öğrenci tarafından doldurulmuştur. Anket; elektronik sigara ile ilgili bilgi soruları ve sosyodemografik sorular, E-Sigara Bağımlılık Ölçeğinden2 oluşmaktadır. Ölçek 0 = Asla, 1 = Nadiren, 2 = Bazen, 3 = Sıklıkla ve 4 = Hemen Her Zaman olmak üzere 5 puanlık Likert tipi bir ölçekte puanlanır. Daha yüksek puan daha fazla bağımlılığı gösterir. 8 maddelik versiyonu kullanılmıştır (8 maddelik versiyon: α = 0,93). Bulgular: Katılımcıların %58,2’si kadındır. Bir ya da iki nefes bile olsa, E-sigara içen veya içmeyi deneyenlerin oranı %29,4’tür. 1-5 yıl e-sigara içenlerin oranı %2,3’tür. Kullanmaya başlama nedenleri arasında en sık bildirilen etken “merak” (%16,0) ve “yakın arkadaş çevresinin etkisi” (%10,9) olmuştur. Erkek öğrencilerin E-sigara deneme ve düzenli kullanım oranlarının kadın öğrencilere göre anlamlı düzeyde yüksek olduğu saptanmıştır (p<0,05). Sonuç ve Öneriler: Elde edilen bulgular, tıp fakültesi son sınıf öğrencilerinde e-sigara kullanımının büyük oranda üniversite yıllarında merak ve sosyal çevre etkisiyle başladığını göstermektedir. Geleceğin hekimleri olan bu grubun e-sigara içerik ve riskleri konusundaki farkındalığının artırılması, toplum sağlığı danışmanlığı rolleri açısından kritik önem taşımaktadır.
Bir alışkanlıktan fazlası: Psikoz hastalarında tütün kullanımı ve antipsikotik doz gereksinimi
Giriş: Psikoz hastalarında tütün kullanımının genel popülasyona kıyasla belirgin derecede daha yüksek olduğu bilinmektedir.1 Sigara dumanının sitokrom P450 1A2 (CYP1A2) enzimini indüklemesi, bazı antipsikotiklerin metabolizmasını hızlandırarak daha yüksek doz gereksinimine yol açabilmektedir.2,3 Bu çalışmanın amacı, psikoz hastalarında tütün kullanımının antipsikotik doz gereksinimi üzerindeki etkisini değerlendirmektir. Yöntem: Bu çalışma retrospektif bir tasarıma sahiptir. Çalışmaya Elazığ Fethi Sekin Şehir Hastanesi Yüksek Güvenlikli Psikiyatri Servisinde yatarak takip edilen psikoz tanılı hastalar dahil edilmiş ve hastalar sigara içenler ve sigara içmeyenler olarak iki gruba ayrılmıştır. Sosyodemografik veriler ve klinik özellikler kaydedilmiştir. Antipsikotik dozlar klorpromazin eşdeğeri (mg/gün) cinsinden hesaplanmıştır. Veri dağılımı Shapiro–Wilk testi ile değerlendirilmiş, gruplar arası karşılaştırmalar Mann–Whitney U testi ve uygun durumlarda ki-kare testi ile analiz edilmiştir. İstatistiksel anlamlılık düzeyi p < 0.05 olarak kabul edilmiştir. Bulgular: Çalışmaya toplam 110 hasta dahil edilmiştir. Sigara içen ve içmeyen gruplar arasında yaş, cinsiyet, eğitim düzeyi, medeni durum ve çalışma durumu açısından istatistiksel olarak anlamlı fark saptanmamıştır (p > 0.05). Benzer şekilde kullanılan antipsikotik sayısı, klozapin kullanımı ve uzun etkili enjekte edilebilir antipsikotik kullanım oranları açısından da gruplar arasında anlamlı fark bulunmamıştır (p > 0.05). Buna karşılık, antipsikotik doz gereksinimi açısından gruplar arasında belirgin fark izlenmiştir. Klorpromazin eşdeğeri doz, sigara içen hastalarda anlamlı derecede daha yüksek bulunmuştur (945.5 ± 487.5 mg/gün), sigara içmeyen hastalarda ise bu değer 448.5 ± 375.2 mg/gün olarak saptanmıştır (U = 2508.5, p < 0.001). Tartışma: Bu çalışma, psikoz hastalarında tütün kullanımının antipsikotik doz gereksinimini anlamlı ve klinik olarak önemli düzeyde artırdığını göstermektedir. Sigara içen hastalarda gözlenen yaklaşık iki kat daha yüksek doz gereksinimi, sigara dumanının CYP1A2 enzimi üzerinden antipsikotik metabolizmasını artırması ile açıklanabilir.2,3 Çalışmamızda sosyodemografik ve temel klinik değişkenlerin gruplar arasında benzer olması, gözlenen doz farkının bağımsız olarak tütün kullanımı ile ilişkili olabileceğini düşündürmektedir. Antipsikotik doz titrasyonu sırasında sigara içen hastalarda daha yüksek doz gereksinimi olabileceği göz önünde bulundurulmalı; yetersiz tedavi yanıtı durumunda yalnızca ilaca direnç değil, artmış ilaç metabolizması da akılda tutulmalıdır. Sonuç olarak, tütün kullanımı psikoz hastalarında yalnızca bir alışkanlık değil, aynı zamanda tedavi yönetimini doğrudan etkileyen önemli bir biyolojik ve klinik faktördür.
Psikiyatri polikliniğine başvuran hastalarda nikotin bağımlılığı ile anksiyete ve depresyon düzeyleri arasındaki ilişkinin değerlendirilmesi
Amaç: Bu çalışmanın amacı, psikiyatri polikliniğine başvuran hastalarda nikotin bağımlılığı ile anksiyete ve depresyon düzeyleri arasındaki ilişkinin değerlendirilmesidir. Yöntem: Bu kesitsel çalışmaya psikiyatri polikliniğine başvuran toplam 104 hasta dahil edildi. Katılımcılar sigara kullanan (n=52) ve sigara kullanmayan (n=52) olmak üzere iki gruba ayrıldı. Tüm katılımcıların sosyodemografik verileri, Beck Anksiyete Ölçeği (BAÖ), Beck Depresyon Ölçeği (BDÖ) ile sigara kullanan grubun Fagerström Nikotin Bağımlılık Testi (FNBT) verileri kaydedildi. Gruplar arası karşılaştırmalarda uygun istatistiksel testler (Mann–Whitney U ve Ki-kare testleri) kullanıldı. Ayrıca sigara kullanımının depresyon üzerindeki bağımsız etkisini değerlendirmek amacıyla çok değişkenli lineer regresyon analizi yapıldı. Bulgular: Sigara kullanan grupta BAÖ ve BDÖ skorlarının, sigara kullanmayan gruba göre daha yüksek olduğu gözlendi. Ancak bu farklılıklar istatistiksel olarak anlamlı bulunmadı (BAÖ: p=0.205; BDÖ: p=0.098). BDÖ skorları açısından sigara kullanan grupta anlamlılığa yakın bir artış eğilimi dikkat çekti. Sigara kullanan grupta FNBT ortalama puanı 5.6 ± 2.1 (orta-yüksek) olarak bulundu. Sosyodemografik değişkenler açısından gruplar arasında anlamlı fark saptanmadı (p>0.05). Çok değişkenli regresyon analizinde, sigara kullanımının BDÖ ile pozitif ilişkili olduğu ancak bu ilişkinin istatistiksel olarak anlamlı olmadığı görüldü (p>0.05). Depresyon düzeyleri ile en güçlü ilişkiyi suisid öyküsü gösterdi. Sonuç: Sigara kullanımı ile depresyon ve anksiyete arasındaki ilişki klinik açıdan önemlidir. Bu birlikteliği açıklamak için, bireylerin belirtilerini azaltmak amacıyla sigara içtiğini öne süren “kendi kendine tedavi” yaklaşımı öne sürülmektedir. Diğer bir görüş ise, nikotinin nörobiyolojik etkileriyle stres duyarlılığını artırarak depresyon ve anksiyeteye katkıda bulunabileceğidir. Bu nedenle ilişki muhtemelen çift yönlüdür.1-3 Bulgularımız, nikotin bağımlılığı ile psikiyatrik semptomlar arasındaki ilişkinin daha büyük örneklemlerle ve ileri analiz yöntemleriyle araştırılması gerektiğini düşündürmektedir.
Anksiyete bozukluğu tanılı hastalarda sigara kullanımı, anksiyete düzeyi ve sigara bırakma motivasyonu arasındaki ilişki
Amaç: Bu çalışmada, nikotin bağımlılığı, anksiyete düzeyi ve motivasyon arasındaki ilişkinin incelenmesi ve motivasyonu yordayan faktörlerin belirlenmesi amaçlanmıştır. Yöntem: Çalışmaya 51 hasta ve 51 sağlıklı kontrolden oluşan toplam 102 katılımcı dahil edilmiştir. Katılımcıların anksiyete düzeyleri Beck Anksiyete Ölçeği ile, nikotin bağımlılık düzeyleri Fagerström Nikotin Bağımlılık Testi ile değerlendirilmiştir. Motivasyon düzeyleri ilgili ölçekler aracılığıyla ölçülmüş olup, gruplar arası karşılaştırmalar ve değişkenler arası ilişkiler uygun istatistiksel yöntemlerle analiz edilmiştir. Bulgular: Gruplar arasında cinsiyet dağılımı açısından anlamlı fark saptanmamıştır (χ²=0.165, p=0.685). Hasta grubunda Beck Anksiyete Ölçeği puanlarının kontrol grubuna göre anlamlı derecede daha yüksek olduğu bulunmuştur (Mann–Whitney U=653.5, p<0.001). Hasta grubunda yapılan korelasyon analizinde, Fagerström nikotin bağımlılık puanı ile motivasyon arasında güçlü ve negatif yönde anlamlı ilişki saptanmıştır (r=-0.898, p<0.001). Fagerström puanı ile Beck anksiyete puanı arasında orta düzeyde pozitif korelasyon bulunmuştur (r=0.357, p=0.010). Ayrıca Beck anksiyete puanı ile motivasyon arasında orta düzeyde negatif korelasyon saptanmıştır (r=-0.344, p=0.013). Motivasyon puanını yordayan faktörleri değerlendirmek amacıyla yapılan çoklu doğrusal regresyon analizinde kurulan modelin istatistiksel olarak anlamlı olduğu görülmüştür (F=124.786, p<0.001) ve model motivasyon puanındaki varyansın %83.9’unu açıklamaktadır (R²=0.839). Modelde Fagerström nikotin bağımlılık puanı motivasyonun bağımsız ve güçlü bir yordayıcısı olarak saptanmıştır (β=-0.888, p<0.001). Beck anksiyete puanı ise modele dahil edildiğinde anlamlılığını kaybetmiştir (p=0.244). Nikotin bağımlılığı düzeyine göre yapılan grup karşılaştırmasında, yüksek bağımlılık grubunda motivasyon puanlarının anlamlı derecede daha düşük olduğu bulunmuştur (Mann–Whitney U=14.0, p<0.001). Beck anksiyete puanlarının yüksek bağımlılık grubunda daha yüksek olduğu gözlenmiş, ancak bu fark istatistiksel olarak anlamlı bulunmamıştır (U=222.5, p=0.059). Sonuç: Nikotin bağımlılığı motivasyonun en güçlü belirleyicisi olup, bağımlılık düzeyi arttıkça sigara bırakma motivasyonunun azaldığı görülmektedir. Güncel literatürle uyumlu olarak, sigara bırakma süreçlerinde bağımlılık düzeyini hedefleyen müdahalelerin motivasyonu artırmada kritik öneme sahip olduğu düşünülmektedir.1-3
Suça sürüklenen çocuklarda tütün bağımlılığı: Klinik psikoloji perspektifinden epidemiyoloji, mekanizmalar ve müdahale
Amaç: Suça sürüklenen çocuklar (SSÇ), tütün ve madde kullanımı açısından ciddi risk altında olan, ancak tütün kontrolü politikası gündeminde sistematik biçimde görünmez kalan bir gruptur. Bu bildiri; SSÇ’lerde tütün bağımlılığının epidemiyolojik boyutunu, altında yatan psikolojik mekanizmaları ve kanıta dayalı müdahale yaklaşımlarını klinik psikoloji perspektifinden ele almayı amaçlamaktadır. Yöntem: Çalışma, derleme ve kavramsal analiz niteliğinde olup üç temel kaynak üzerine inşa edilmiştir: (1) TBMM Suça Sürüklenen Çocuklara İlişkin Araştırma Komisyonu’nun 2026 yılında açıkladığı, 607 tutuklu/hükümlü çocukla yürütülen tabakalı örneklemli saha araştırması; (2) çocukluk çağı olumsuz deneyimleri (Adverse Childhood Experiences-ACE) ile tütün kullanımı ilişkisine dair uluslararası sistematik derleme ve meta-analizler; (3) adalet sistemiyle temas etmiş gençlerde bağımlılık ve travma müdahalelerine ilişkin güncel klinik literatür. Bulgular: TBMM Komisyonu’nun resmi araştırma verileri, 12-17 yaş grubundaki SSÇ’lerde tütün kullanım oranının %83,4 olduğunu ortaya koymaktadır; bu oran genel nüfustaki aynı yaş grubunun yaklaşık sekiz-dokuz katına karşılık gelmektedir. Alkol kullanımı %47,3, uyuşturucu ve uyarıcı madde kullanımı ise %52,9 düzeyinde seyretmektedir. Sosyoekonomik tablo da son derece ağırdır: çocukların %51’i okulu bırakmış, %47,9’u hiç düzenli okula devam etmemiş, %87,1’i daha önce en az bir işte çalışmıştır. Ailede suç işleyen birinin varlığı durumunda çocukların suça karışma oranı %43 iken bu oran çevresel etkiyle birlikte %60,6’ya yükselmektedir. Araştırmanın duygusal profil bulguları da tablonun derinliğini gözler önüne sermektedir. Çocukların yaklaşık yarısı cezaevine girmeden önce kendini öfkeli ve üzgün hissetmekteydi; mutlu ve gururlu olanların oranı yalnızca %16-17’de kalmaktadır. Ebeveynsizlik ile evden kaçma, ailede şiddet ile kendine zarar verme ve çevresel madde kullanımı ile çocuğun madde kullanımı arasında istatistiksel olarak anlamlı ilişkiler saptanmıştır. Çocukların %27,8’i ise uygun bir rehabilitasyon verildiğinde yüksek olasılıkla cezaevine dönmeyecek profil sergilemektedir — bu, müdahalenin ne kadar kritik bir pencere sunduğunu somutlaştıran bir bulgudur. Psikolojik mekanizmalar incelendiğinde, tütün kullanımının çocukluk çağı olumsuz deneyimleriyle güçlü bir doz-yanıt ilişkisi sergilediği görülmektedir. Olumsuz deneyimlerin sayısı arttıkça sigara başlangıcı erkenleşmekte ve bağımlılık derinleşmektedir. Bağlanma kuramı perspektifinden ele alındığında, güvensiz ve disorganize bağlanma örüntüleri taşıyan bu çocuklar için nikotinin taşınabilir, öngörülebilir ve terk etmeyen bir iç düzenleyici işlevi üstlendiği anlaşılmaktadır. Öz-ilaçlama kuramı çerçevesinde nikotinin anlık duygu düzenleyici etkileri, SSÇ için işlevsel bir başa çıkma stratejisine dönüşmektedir. Eş zamanlı DEHB varlığı bu riski katlamakta; ilgili boyuna araştırmalar DEHB tanılı ergenlerde nikotin bağımlılığı gelişme tehlikesinin sekiz kattan fazla yükseldiğini göstermektedir. Tütün ayrıca suç ağlarında sosyal para birimi olarak işlev görmekte; akran dışlanması yaşayan ve kimlik krizindeki gençlerde aidiyetin ve özerkliğin simgesine dönüşmektedir. Sistem düzeyinde üç kritik boşluk saptanmıştır: yargılama sürecinde standardize ACE ve bağımlılık taramasının yokluğu; çocuk ıslahevlerinde sigara bırakma hizmetlerinin son derece kısıtlı kalması; tahliye sonrası bağımlılık takibini kapsayan geçiş planlaması mekanizmalarının yetersizliği. Uluslararası literatür, Travma Bilgili Bakım felsefesi çerçevesinde uygulanan Motivasyonel Görüşme ve Travma Odaklı Bilişsel Davranışçı Terapi’yi bu popülasyon için en güçlü kanıt tabanına sahip yaklaşımlar olarak öne çıkarmaktadır. Sonuç: Suça sürüklenen çocuklardaki tütün bağımlılığı; salt bir alışkanlık ya da bireysel tercih değil, ihmalin, travmanın ve toplumsal dışlanmanın bütünleşik bir ürünüdür. Tütünsüz ve nikotinsiz bir geleceğe yönelik politika çabaları bu çocukları görünür kılmak ve çocuk adalet sistemini travma bilgili bir sağlık hizmeti alanına dönüştürmek zorundadır. “Neden sigara içiyorsun?” sorusunun yerini “Bu sigara sana ne yapıyor?” sorusu almalı; klinik ve sistemik eylem bu yanıt üzerine inşa edilmelidir.
Türkiye’de yeni uygulama: Aile sağlığı merkezinde sigara bırakma polikliniğinin ilk sonuçları
Amaç: Tütün kullanımı, dünya genelinde yılda yaklaşık 8,7 milyon, Türkiye’de ise yaklaşık 110.000 kişinin ölümüne neden olan, önlenebilir hastalık ve ölümlerin başlıca nedenidir. Türkiye’de tüm ölümlerin %41,6’sının, tüm kanserlerin yaklaşık üçte birinin ve akciğer kanseri ölümlerinin %90’ının tütün kullanımıyla ilişkili olduğu bildirilmektedir. Türkiye Hanehalkı Araştırması 2023 verilerine göre ülkemizde sigara içme prevalansı %36,6 olup erkeklerde %48,9, kadınlarda %24,4 düzeyindedir. 2017 verileriyle kıyaslandığında kullanım oranının arttığı dikkat çekmektedir.1 Sağlık Bakanlığı tarafından yapılan yeni düzenleme ile aile sağlığı merkezlerinde (ASM) gerekli koşulları sağlayan birimlerin sigara bırakma polikliniği olarak hizmet sunabilmesinin önü açılmıştır. Bu çalışma, Türkiye’de erken uygulayıcı örneklerden biri olan Kars, 30 Ekim TOKİ Aile Sağlığı Merkezi’nde yürütülen sigara bırakma hizmetinin ilk sonuçlarını değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Gereç ve Yöntem: Çalışma kapsamında 30 Ekim TOKİ Aile Sağlığı Merkezi’ne Mayıs 2025 tarihinden itibaren sigara bırakma amacıyla başvuran bireylerin verileri retrospektif olarak incelenmiştir. Başvuruda tüm hastalarda tütün kullanma durumu sorgulanmış; aktif içici oldukları saptanan ve bırakmak isteyen bireyler tedavi sürecine alınmıştır. Kafkas Üniversitesi Tıp Fakültesi Sigara Bırakma Polikliniği ile Sağlık Bakanlığı standart protokolü doğrultusunda tüm katılımcılardan aşağıdaki veriler toplanmıştır: Sosyodemografik özellikler Sigara içme öyküsü ve önceki bırakma girişimleri Aile öyküsü ve kronik hastalıklar Fagerström Nikotin Bağımlılık Testi Beck Anksiyete ve Depresyon Ölçekleri Ekspirasyon CO ölçümü (non-invaziv, objektif) Katılımcılara klinik uygunluklarına göre farmakolojik tedavi düzenlenmesi yanı sıra; yoksunluk yönetimi, stres kontrolü, motivasyon güçlendirme ve nüksü önleme stratejilerini kapsayan yapılandırılmış psikososyal danışmanlık verilmiştir. Sigara bırakma durumu; öz-beyan ve CO düzeyinin 3 ppm altında olması kriteri ile 1., 3. ve 6. aylarda doğrulanmıştır.2 Araştırmaya katılmayı kabul eden tüm bireylerden yazılı aydınlatılmış onam alınmıştır. Bulgular: Çalışmaya toplam 110 katılımcı dahil edilmiş olup %54,5’i erkek (n=60), %45,5’i kadındır (n=50). Yaş ortalaması 45,3±13,2 yıl (aralık: 19–73 yıl) idi. Günlük sigara tüketimi ortalama 26,1±11,1 adet (aralık: 5–60 adet/gün), sigara içme süresi ise 27,2±14,5 yıl (aralık: 2–58 yıl) olarak saptandı. Fagerström Nikotin Bağımlılık Testi ortalama puanı 6,2±2,5 olup katılımcıların %66,4’ünde (n=73) yüksek veya çok yüksek düzey bağımlılık belirlendi. Katılımcıların %73,6’sı (n=81) daha önce en az bir kez sigara bırakma girişiminde bulunmuştur. Eğitim durumu incelendiğinde; katılımcıların %24,5’i lise, %22,7’si ilkokul, %20,0’si üniversite, %16,4’ü ortaokul mezunu olup geri kalanı okur-yazar ya da okur-yazar değil grubundadır. Bu dağılım, hizmetin sosyodemografik açıdan geniş ve heterojen bir nüfusa ulaştığını ortaya koymaktadır. İzlem sürecinde 6. ay sonunda hastaların %56,0’sında sigara bırakma başarısının sürdürüldüğü saptanmıştır. Bu oran, uzun süreli sigara kullanım öyküsü ve yüksek bağımlılık profili göz önünde bulundurulduğunda klinik açıdan anlamlı bir başarı olarak değerlendirilmektedir. Sonuç ve Tartışma: Bu çalışma, aile sağlığı merkezine başvuran bireylerin büyük bölümünün uzun süreli tütün kullanım öyküsüne, orta-yüksek düzey nikotin bağımlılığına ve önceki başarısız bırakma girişimlerine sahip olduğunu ortaya koymuştur. Buna karşın birinci basamakta uygulanan kombine yaklaşım, 6. ayda %56,0 oranında kalıcı bırakma başarısı sağlamıştır. Bu bulgular, birinci basamak temelli sigara bırakma hizmetlerinin; (1) farmakolojik tedavi, (2) yapılandırılmış psikososyal danışmanlık ve (3) düzenli izlem protokolünün bir arada uygulandığında etkili sonuçlar ürettiğini desteklemektedir.3 Heterojen sosyodemografik profil, bu modelin geniş nüfus gruplarına uygulanabilirliğini de teyit etmektedir. Aile sağlığı merkezleri, tütün bağımlılığıyla mücadelede yalnızca erişilebilir değil, aynı zamanda uygulanabilir, etkili ve sürdürülebilir bir hizmet modeli sunmaktadır. Bırakma başarısını etkileyen bireysel faktörlerin daha geniş örneklemlerle analiz edilmesi hem birinci basamak uygulamalarına hem de ulusal tütün kontrolü politikalarına önemli katkı sağlayacaktır.
Sigara kullanan şizofreni hastalarında Monosit/HDL oranı ve klinik değişkenlerle ilişkisi
Amaç: Şizofreni, inflamatuvar süreçlerin rol oynadığı düşünülen kronik bir psikiyatrik hastalıktır. Monosit/HDL oranı (MHR), sistemik inflamasyonu yansıtan yeni bir biyobelirteçtir.1 Bu çalışmada, sigara kullanan şizofreni tanılı hastalarda MHR düzeylerinin sağlıklı kontrollerle karşılaştırılması ve klinik değişkenlerle ilişkisinin incelenmesi amaçlanmıştır. Yöntem: Bu çalışma, gözlemsel ve prospektif bir araştırma olarak yürütülmüştür. Çalışmaya sigara kullanan 51 şizofreni hastası ile sigara kullanmayan 51 sağlıklı gönüllü dahil edilmiştir. Demografik veriler, sigara kullanım özellikleri ve biyokimyasal parametreler kaydedilmiştir. MHR hesaplanmış; gruplar arası karşılaştırmalar, korelasyon analizleri, ROC analizi ve lojistik regresyon analizleri yapılmıştır. Bulgular: Hasta grubunda MHR düzeyleri kontrol grubuna göre anlamlı derecede yüksek bulunmuştur (p<0.001). ROC analizinde MHR’nin ayırt edici gücü orta düzeyde bulunmuştur (AUC=0.721). Lojistik regresyon analizinde MHR’nin yaş, cinsiyet ve BMI kontrol edildiğinde bağımsız bir belirleyici olduğu gösterilmiştir. Sigara kullanımı ile MHR arasında anlamlı ilişki saptanmıştır (p<0.001). Sonuç: MHR, şizofreni hastalarında inflamasyonu değerlendirmede kullanılabilecek potansiyel bir biyobelirteçtir.1,2 Bu çalışmada, şizofreni hastalarında MHR düzeylerinin arttığı ve sigara kullanımı ile ilişkili olduğu gösterilmiştir.3 MHR’nin bağımsız bir belirleyici olarak bulunması, bu parametrenin hastalık patofizyolojisinde rol oynayabileceğini düşündürmektedir. MHR, düşük maliyetli ve kolay erişilebilir bir biyobelirteç olarak, şizofreni hastalarında inflamatuvar durumun değerlendirilmesinde ve klinik izlemde yardımcı bir araç olarak kullanılabilir.
Elektronik sigara ve ısıtılmış tütün ürünü kullanan bireylerde idrarda 1-Hidroksipiren (1-OHP) düzeylerinin LC-MS/MS yöntemi ile belirlenmesi
Son yıllarda ülkeler ve sağlık otoriteleri tarafından birçok sigara karşıtı politika geliştirilmesinin sonucu küresel tütün kullanım oranlarının düşüyor olmasına karşın, tütün endüstrisinin pazar payını ve gelirlerini artırma umuduyla piyasaya sürdüğü birçok yeni alternatif tütün ürününün kullanıcı miktarının arttığına tanık oluyoruz. Bu alternatif ürünlerin başında elektronik sigaralar (e-sigaralar) ve ısıtmalı tütün ürünleri (HTP) gelmektedir. E-sigaralar tütün içermeyip nikotin içeren e-sıvıyı aerosole dönüştürürler. HTP’ler e-sigara değildir, gliserol, su, selüloz lifi ve guar zamkı ile hazırlanmış tütün tozu içeren bir tütün çubuğunu yakmadan 350 °C’nin altında ısıtan ve nikotin içeren solunabilir bir aerosol üreten elektronik cihazlardır. Bu ürünler, üreticilere bağlı olarak farklı isimler altında çeşitli pazarlarda mevcuttur. IQOS, bu pazarda en çok ilgi gören üründür. E- sigaralar piyasaya sürüldükleri son 20 yıl içinde her gün değiştirilerek tasarım olarak da çeşitlendirilerek bugün kısa sürede 5.nesil ürünlerine ulaşmışlardır. Bu yeni tütün ürünleri, özellikle gençler olmak üzere toplum sağlığı için bir tehdit haline gelmiştir. Dahası, dünya çapında e-sigaralara ve HTP’lere artan ilgiye rağmen, bu yeni ürünlerin güvenliği büyük ölçüde kanıtlanmamıştır. Günümüzde bu ürünlerin kullanımının sağlık üzerindeki etkilerine ilişkin bilimsel bilgiler artsa da, e-sigara ve HTP kullanımının sağlık riskleri hakkındaki bilgilerimiz henüz başlangıç aşamasındadır. Bu çalışma, e-sigara, HTP ürünü kullanan bireylerin bu kullanımlarından kaynaklanan karsinojenik bileşikler olan polisiklik aromatik hidrokarbonlar (PAH) maruziyetlerinin, bu bileşiklere maruziyetin biyolojik göstergesi olan 1-hidroksipiren (1-OHP) düzeylerinin belirlenerek, bu iki yeni tütün ürünün PAH maruziyetleri açısından karşılaştırılması şeklinde planlanmıştır. Bu amaçla e-sigara kullanan (n=32), IQOS kullanan (n=32), klasik sigara kullanan (n=32) ve herhangi bir tütün ürünü kullanmayan (n=29) bireylerden 18-60 yaş aralığındaki kadın ve erkek gönüllülerden 5-20 ml idrar örnekleri alınmıştır. Sağlanan idrar numunelerinde Yüksek Performans Likit Kromatografi ve Kütle Spektrometrisi (LC-MS/MS) yöntemi ile 1-OHP analizleri gerçekleştirilmiştir. Tespit edilen 1-OHP düzeyleri göz önüne alındığında, e-sigara (1,53 ng/g kreatinin) ve IQOS (1,57 ng/g kreatinin) kullanıcılarında sağlıklı sigara içmeyenlere (0,96 ng/g kreatinin) göre istatistiksel olarak (p<0.015; p<0.05) daha yüksek PAH maruziyetinin olduğu tespit edilmiştir. Benzer şekilde sigara kullanan grup (1,98 ng/g kreatinin ) ile içmeyen grubu karşılaştırıldığında da anlamlı PAH maruziyet farklılıklarının olduğu belirlenmiştir (p<0.001). Diğer yandan IQOS kullanan bireylerle e-sigara kullanan bireyler arasında PAH maruziyetleri açısından anlamlı bir fark bulunamamıştır (p=0.493). Çalışmamızın anlamlı bulgularından biri ise sigara kullanan grup ile e-sigara kullanan grup arasında 1-OHP düzeyleri açısından anlamlı bir fark bulunmuş olmasına karşın (p=0.019) bu farkın sigara kullanan grup ile IQOS kullanan grup arasında sağlanamamış olmasıdır (p=0.077). Saptanan bu durum IQOS kullananların maruz kaldıkları PAH oranın e-sigaraya göre daha yüksek sağlık riski teşkil edebilecek şekinde yorumlanmasına olanak tanımaktadır. E-sigara ve IQOS kullanan kişilerin, tütün ürünleri kullanmayanlara göre karsinojenik PAH maruziyetleri ve dolayısıyla genotoksisite riski daha yüksek olabileceği bu çalışmanın çıktılarından biridir. Çalışma sonuçları ayrıca IQOS kullanıcıların PAH maruziyeti açısından sigara kullanan bireylere göre daha az fakat e-sigara kullanan bireylere göre PAH bileşiklerine daha fazla kalma durumları söz konusu olduğunu göstermektedir.
Tütün kontrolü ve sigara bırakma alanında hemşirelik araştırmalarının haritalandırılması: Bibliyometrik bir analiz (2000-2026)
Hemşireler, bağımlılıklar alanında önemli sorumluluklar üstlenen sağlık ekibinin temel üyelerinden biridir. Hemşirelik bakımının niteliği, sağlık hizmetlerinin genel kalitesi ile doğrudan ilişkilidir. Bu nedenle hemşirelerin tütün kullanımının önlenmesi, kontrolü ve sigara bırakma müdahalelerine yönelik yürüttükleri çalışmalar hem bireysel sağlık sonuçları hem de toplum sağlığı açısından büyük önem taşımaktadır. Bu doğrultuda, hemşirelerin tütün kontrolü alanında yürüttükleri araştırmaların kapsamının ve eğilimlerinin haritalandırılması önem taşımaktadır. Bu bibliyometrik analiz, 2000-2026 yılları arasında hemşirelik literatüründe tütün/nicotine bağımlılığı ve sigara bırakma müdahalelerine ilişkin araştırmaların yapısını ve gelişimini incelemiştir. Scopus veri tabanından elde edilen veri seti 269 farklı kaynaktan toplam 1.191 yayını içermektedir. Çalışmaların büyük bölümü özgün araştırma makalesi (n=986) olup, kalan kısmını derleme çalışmalar (n=205) oluşturmaktadır. Literatürün ortalama doküman yaşı 13,8 yıl, makale başına ortalama atıf sayısı ise 15,17’dir. Toplam 3.422 yazar katkı sağlamış olup doküman başına ortalama ortak yazar sayısı 3,72, uluslararası ortak yazarlık oranı ise %11,92 olarak bulunmuştur. Yıllık bilimsel üretim eğilimi incelendiğinde literatürün iki belirgin büyüme dönemi yaşadığı görülmektedir. İlk genişleme 2006–2008, ikinci ivmelenme ise 2013-2014 yıllarında gerçekleşmiştir. Kaynak üretkenliği açısından literatürün belirli çekirdek dergilerde yoğunlaştığı görülmektedir. En üretken dergiler Journal of Advanced Nursing, Journal of Clinical Nursing ve Journal of Addictions Nursing’dir. Bununla birlikte obstetrik, kardiyovasküler ve onkoloji hemşireliği gibi farklı uzmanlık alanlarına ait dergilerde de çalışmaların olması tütün bırakma ile ilgili çalışmaların multidisipliner bir yaklaşım sergilediğini de göstermektedir. Ülke bazlı üretim ve iş birliği analizleri, araştırma liderliğinin büyük ölçüde ABD, Birleşik Krallık ve Avustralya tarafından yönlendirildiğini göstermektedir. ABD tek başına yayınların yaklaşık %31’ini oluşturarak literatürde baskın bir konuma sahiptir. Türkiye ise 25 yayın (%2,1) ile sorumlu yazar ülkeleri arasında ilk 10’da yer almakta, ancak uluslararası ortak yazarlık oranının düşük olması dikkat çekmektedir. Ülke bazlı atıf analizi, yayın sayısı ile etki arasında farklılıklar olduğunu göstermektedir. Birleşik Krallık, Hollanda ve İsveç gibi ülkeler daha düşük üretim hacmine rağmen yüksek makale başına atıf oranları ile öne çıkmaktadır. Tematik kümelenme analizi literatürde beş ana araştırma hattı bulunduğunu göstermektedir: Hemşire liderliğinde davranış değişikliği ve danışmanlık müdahaleleri, kronik hastalık yönetimi bağlamında sigara bırakma, gebelik ve maternal sağlık odaklı çalışmalar, yeni nikotin ürünleri (e-sigara, vaping), hemşirelik eğitimi ve yetkinlik geliştirme. Overlay analizine göre özellikle 2010 sonrası dönemde literatürde kavramsal çeşitlenme artmış ve e-sigara, vaping, teknoloji destekli müdahaleler ve öz-yönetim yaklaşımları gibi yeni temalar ortaya çıkmıştır. Bu bibliyometrik analiz, hemşirelik literatüründe tütün ve nikotin bağımlılığına yönelik araştırmaların zaman içinde önemli bir gelişim gösterdiğini ve özellikle sigara bırakma müdahaleleri, sağlık geliştirme ve koruyucu bakım çerçevesinde yoğunlaştığını ortaya koymuştur. Bu bulgular, hemşirelerin tütün kontrolündeki kritik rolünü desteklerken, gelecekte özellikle uluslararası iş birliklerinin artırılması ve yeni nikotin ürünlerine yönelik araştırmaların geliştirilmesinin önemli olduğunu düşündürmektedir.
Tıp fakültesi öğrencilerinin tütün ürünleri ve elektronik sigara kullanım alışkanlıkları: Bağımlılık türleri ve depresyon ile ilişkisinin değerlendirilmesi
Arka Plan: Tütün kullanımı önlenebilir hastalık ve ölümlerin başlıca nedenlerinden biridir. Gençler arasında artan e-sigara kullanımı ise yeni halk sağlığı sorunları yaratmaktadır. Geleceğin hekimleri olan tıp öğrencilerinde tütün kullanımı, bağımlılık ve psikolojik etkilerinin incelenmesi önemlidir. Bu çalışmada tıp öğrencilerinde tütün ve e-sigara kullanım sıklığının belirlenmesi, ilişkili faktörlerin incelenmesi ve bağımlılık ile depresyon durumlarının değerlendirilmesi amaçlanmıştır. Yöntemler: 2025 yılında Gülhane Tıp Fakültesi öğrencileri (n=496) arasında kesitsel anket uygulanmıştır. Anket; sosyodemografik özellikler, tütün ve e-sigara kullanımı, öz-bildirim bağımlılık durumu ve Beck Depresyon Envanteri’ni içermiştir. Verilerin analizinde sayısal değişkenler için Student’s t-testi veya Mann–Whitney U testi; kategorik değişkenler için ise Pearson ki-kare, Yates düzeltmeli ki-kare ve Fisher’s exact test kullanılmıştır. Tütün kullanımıyla ilişkili bağımsız belirleyicileri saptamak amacıyla çok değişkenli ikili lojistik regresyon analizi uygulanmıştır. Anlamlılık düzeyi p<0.05 olarak kabul edilmiştir. Bulgular: Katılımcıların yaş ortalaması 22,6 yıl olup %50’si erkektir. Öğrencilerin %26’sı tütün, %5,2’si e-sigara kullanmaktadır. En sık kullanılan ürünler sigara (%98.4) ve e-sigara (%20.2) olmuştur. Tütün kullanımı erkeklerde, yüksek BKİ’ye ve ailede tütün öyküsüne sahip olanlarda daha yüksektir. Tüm tütün kullanıcıları kendilerini bağımlı olarak tanımlamıştır. E-sigara kullanımında en sık neden hoş tat ve sigarayı bırakma isteği olmuştur. Kronik hastalık oranı e-sigara kullanıcılarında daha yüksektir. Depresyon puanları minimal düzeyde olup gruplar arasında anlamlı fark bulunmamıştır. Sonuçlar: Tütün ve e-sigara kullanımı tıp öğrencileri arasında yaygındır ve çeşitli sosyodemografik faktörlerle ilişkilidir. Yüksek bağımlılık oranı, nikotinin güçlü bağımlılık yapıcı özelliğini göstermektedir. E-sigara güvenliğine dair yanlış algılar, önleyici stratejiler, üniversite temelli tütün kontrol programları ve tıp eğitimine bağımlılık farkındalığının entegre edilmesinin gerekliliğini ortaya koymaktadır.
Tuberculosis awareness and preparedness among undergraduate health professional students in Baghdad: A KAP study highlighting tobacco smoke exposure and curriculum gaps
Background: Tuberculosis (TB) remains a major public health concern in Iraq. Tobacco smoke exposure is a well-established yet under-recognized risk factor that exacerbates TB transmission and disease progression. Undergraduate health professional students represent the future frontline workforce; however, evidence regarding their preparedness to address TB is limited. Objective: This study aimed to assess the knowledge, attitudes, and practices (KAP) related to tuberculosis among final-year medical undergraduate health professional students in Baghdad, with particular focus on tobacco smoke as a TB risk factor and the adequacy of undergraduate curricula. Methods: A cross-sectional questionnaire-based study was conducted among 400 final-year at medical, Nursing, Health technician, and Allied health workers colleges in Baghdad City (Madenat Alelem University, and Al Kindy College of Medicine). A validated KAP instrument was used. Descriptive and inferential statistical analyses were performed using SPSS v26. Results: Overall knowledge of TB risk factors was suboptimal. Only 42% of medical students and fewer than one-third of allied health students correctly identified tobacco smoke as a significant TB risk factor. Less than 40% of students across all disciplines reported confidence in diagnosing or managing TB. Perceived adequacy of TB curriculum varied significantly by discipline (p<0.05), with non-medical programs reporting lower satisfaction. Conclusion: Substantial gaps exist in TB-related knowledge, clinical confidence, and curricular coverage among undergraduate health students in Baghdad. Integrating tobacco control, interprofessional education, and community-based TB training into undergraduate curricula is essential to strengthen Iraq’s future healthcare workforce.
Sağlığın geliştirilmesi bağlamında tütün kontrolü: Etik bir çerçeve
Tütün kullanımı, küresel halk sağlığına yönelik en büyük tehditlerden biri olmaya devam etmektedir. Tütünle mücadele stratejileri, sadece teknik veya tıbbi müdahaleler değil, aynı zamanda etik tartışmaları da içeren bir süreçtir. Bu bildiri; modern tıp etiğinin ana ilkeleri olan özerklik, yararlılık, zarar vermeme ve adalet ışığında tütün kontrolünün etik zeminini özetlemektedir. Yararlılık ve Zarar Vermeme İlkeleri Tıp etiğinin en temel taşları olan yararlılık ve zarar vermeme ilkeleri, tütün kontrol politikalarının birincil meşruiyet kaynağıdır. Tütün kullanımı, önlenebilir hastalık ve ölüm yükünün başat faktörüdür. Toplum Sağlığını Koruma: Devletin ve sağlık kurumlarının, bireyleri tütünün yıkıcı etkilerinden koruma ve sağlığı geliştirme ödevi bulunmaktadır. Reklam yasakları, yüksek vergilendirme ve kapalı alan sınırlamaları, toplumun genel sağlık düzeyini yükseltmeyi hedefleyen “yararlı” müdahalelerdir. Pasif Etkilenim: Zarar vermeme ilkesi, sadece içiciyi değil, tütün dumanına maruz kalan üçüncü kişileri de kapsar. Kamusal alanlardaki kısıtlamalar, bireylerin kendi iradeleri dışında fiziksel zarara uğramasını engelleme amacı taşıdığı için ahlaki açıdan zorunludur. Özerklik Paradoksu ve Bağımlılık Tütün endüstrisi sıklıkla “seçim özgürlüğü” argümanına sığınsa da, etik açıdan özerklik kavramı burada sorunludur. Karar Verme Yetisi: Gerçek bir özerklik, bireyin rasyonel ve dış baskılardan bağımsız karar verebilmesini gerektirir. Nikotin bağımlılığı, bireyin özgür iradesini kısıtlayan psikolojik ve fizyolojik bir prangadır. Bu bağlamda, tütünle mücadele aslında bireyin özerkliğini iade etme süreci sayılabilir. Bilgilendirilmiş Onam: Tütün ürünlerinin riskleri konusundaki şeffaflık, tıbbi etik ilkelerinden biri olan bilgilendirilmiş onamın kamusal bir yansımasıdır. Sosyal Adalet ve Sağlıkta Hakkaniyet Adalet ilkesi, sağlık kaynaklarının ve yüklerinin toplumun tüm kesimlerine eşit dağıtılmasını savunur. Kırılgan Grupların Korunması: Tütün kullanımı genellikle sosyoekonomik düzeyi düşük gruplarda, gençlerde ve dezavantajlı topluluklarda daha yaygındır. Endüstrinin bu grupları hedef alan pazarlama stratejileri etik açıdan tartışmalıdır. Erişilebilirlik: Etik bir çerçeve, sadece kısıtlamaları değil, aynı zamanda tütün bırakma yardımlarının (ilaçlar, danışmanlık) toplumun her kesimi için ücretsiz veya erişilebilir olmasını da şart koşar. Ilımlı Paternalizm ve Kamu Yararı Tütün kontrolü politikaları bazen “ılımlı paternalizm” olarak adlandırılır. Devletin bireyi, kendi uzun vadeli çıkarları doğrultusunda korumasıdır. Ancak bu müdahale, bireysel özgürlükleri asgari düzeyde etkileyecek şekilde orantılı olmalıdır. “Zarar İlkesi” uyarınca, bir bireyin özgürlüğü başkalarına (sağlık sistemine mali yük, pasif etkilenim) zarar verdiği noktada kısıtlanması tartışılabilir. Sonuç Sağlığın geliştirilmesi bağlamında tütünle mücadele, sadece bireysel bir yaşam tarzı tercihi değil, kolektif bir sorumluluktur. Etik bir çerçeve; endüstrinin manipülasyonlarını engellemeyi, bağımlılıkla mücadelede hakkaniyeti sağlamayı ve gelecek nesillerin sağlıklı bir çevrede büyüme hakkını savunmayı merkeze almalıdır. Bu süreçte tıp etiği, politikacıların ve sağlık profesyonellerinin yolunu aydınlatan temel rehberdir.
Türkiye’de günlük tütün kullanımının yaş ve cinsiyete göre değişimi: 2010-2022 Türkiye sağlık araştırması sonuçlarının değerlendirilmesi
Giriş: Tütün kullanımı, her yıl 7 milyondan fazla ölüme yol açarak küresel düzeyde en büyük önlenebilir halk sağlığı tehditlerinden biri olmaya devam etmektedir.1,2 Türkiye’de son yıllarda dumansız hava sahası mevzuatı, düz ambalaj uygulaması, vergi artışları ve sağlık uyarıları gibi çok bileşenli tütün kontrol politikası uygulanmış olmasına karşın, mevcut göstergeler kullanım sıklığında sürdürülebilir bir düşüşe işaret etmemektedir. Tütün kullanım oranı 2019’da %28,0 iken 2022’de %28,3’e yükselmiştir.3 Bu durum, tütün kullanımının yaş ve cinsiyet gruplarına göre gösterdiği örüntülerin nüfus düzeyinde ayrıntılı biçimde incelenmesini gerekli kılmaktadır. Yaş ve cinsiyet temelinde eğilimlerin ortaya konması, hem artışın yoğunlaştığı grupların belirlenmesi hem de mevcut tütün kontrol yaklaşımının demografik farklılıklar açısından değerlendirilmesi bakımından önem taşımaktadır. Amaç: Bu çalışmanın amacı, Türkiye’de 2010–2022 döneminde yaş ve cinsiyet gruplarına göre günlük tütün kullanım oranlarındaki değişimi ortaya koymak ve bu eğilimleri mevcut tütün kontrol politikaları bağlamında yorumlamaktır. Gereç ve Yöntem: Araştırma, Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) tarafından yürütülen Türkiye Sağlık Araştırması’nın 2010, 2012, 2014, 2016, 2019 ve 2022 yılı sonuç tablolarına dayalı tekrarlı kesitsel nitelikte ikincil veri analizidir. Analizde, yaş grubu ve cinsiyete göre “her gün tütün ve tütün mamulü kullanan” bireylerin oranları değerlendirilmiş, yıllar içindeki değişim betimsel olarak karşılaştırılmıştır. Bulgular: TÜİK verileri, Türkiye’de günlük tütün kullanımının 2010–2022 döneminde dalgalanmakla birlikte genel olarak artış gösterdiğini ortaya koymaktadır. Türkiye genelinde her gün tütün kullanan bireylerin oranı 2010 yılında %25,4 iken 2022 yılında %28,3’e yükselmiştir. Aynı dönemde bu oran erkeklerde %39,0’dan %41,3’e, kadınlarda ise %12,3’ten %15,5’e çıkmıştır. Toplam nüfusta en belirgin artış 55–64 yaş grubunda gözlenmiş; günlük tütün kullanımı %20,4’ten %27,4’e yükselerek 7,0 yüzde puanlık artış göstermiştir. Bu grubu, %28,8’den %34,5’e yükselen 45–54 yaş grubu (5,7 yüzde puan) ve %11,2’den %15,2’ye çıkan 65–74 yaş grubu (4,0 yüzde puan) izlemiştir. Kadınlarda artış özellikle orta yaş gruplarında belirginleşmiştir; en dikkat çekici yükseliş 45–54 yaş grubunda görülmüş ve oran %13,8’den %20,6’ya çıkarak 6,8 yüzde puan artmıştır. Bunu 55–64 yaş grubundaki 5,5 yüzde puanlık artış (%8,8’den %14,3’e) izlemiştir. Erkeklerde ise en yüksek artış 55–64 yaş grubunda saptanmış; oran %32,7’den %40,9’a yükselerek 8,2 yüzde puanlık artış göstermiştir. Buna karşın, erkeklerde en yüksek prevalansın 2022 yılında 25–34 yaş (%51,4), 35–44 yaş (%49,0) ve 45–54 yaş (%48,4) gruplarında sürdüğü görülmüştür. Genç yaş grubunda da bir gerileme izlenmemiş; 15–24 yaş grubunda günlük kullanım oranı erkeklerde %27,1’den %29,0’a, kadınlarda ise %6,1’den %9,0’a yükselmiştir. Cinsiyetler arasındaki fark devam etmekle birlikte, 2010 yılında 26,7 yüzde puan olan fark 2022’de 25,8 yüzde puana gerilemiştir. Sonuç: Bulgular, Türkiye’de 2010–2022 döneminde günlük tütün kullanımının dalgalı bir seyir izlemekle birlikte dönem sonunda daha yüksek düzeyde olduğunu göstermektedir. Artışın özellikle kadınlarda bazı yaş gruplarında belirginleşmesi ve erkeklerde kullanımın geniş bir yaş aralığında yüksek düzeyini koruması, tütün kullanım yükünün demografik alt gruplar arasında farklılaştığına işaret etmektedir. Bu tablo, mevcut tütün kontrol stratejilerinin yaş ve cinsiyete duyarlı biçimde yeniden gözden geçirilmesini ve farklı nüfus gruplarına özgü önleme ile bırakma yaklaşımlarının güçlendirilmesini gerekli kılmaktadır. Özellikle orta ve ileri yaş kadınlara yönelik bırakma desteklerinin, yüksek prevalansın sürdüğü erkek yaş gruplarına yönelik müdahalelerin ve gençlere yönelik önleme programlarının etkinliğinin öncelikli olarak ele alınması yararlı olabilir.
Türkiye’de hanehalkı bütçesinde tütün ve alkol harcamalarının seyri (TÜİK 2002-2024)
Giriş ve Amaç: Dünya genelinde her yıl 7 milyondan fazla insanın ölümüne yol açan tütün kullanımı, en önemli önlenebilir halk sağlığı tehditlerinden biridir.1,2 Türkiye, tütün kullanım oranlarının oldukça yüksek olduğu ülkeler arasında yer almakta olup, 2019 yılında %28,0 olan sigara kullanım oranı 2022 yılında %28,3’e yükselmiştir.3 Bu araştırma, Türkiye’de 2002-2024 yılları arasında hanehalklarının temel gelir kaynaklarına göre alkol ve tütün ürünlerine ayırdıkları bütçe paylarının zaman içindeki değişimini tanımlamayı ve bu değişimi sağlık ve diğer temel harcama kalemlerindeki dönüşüm bağlamında tartışmayı amaçlamaktadır. Yöntem: Çalışmada, Türkiye İstatistik Kurumu’nun (TÜİK) “Hanehalkı Bütçe Araştırması” kapsamındaki 2002-2024 yılı “Temel Gelir Kaynağının Hanehalkı Tüketim Harcamasının Türlerine Göre Dağılımı” tablolarına dayalı ikincil veri analizidir. Analizde hanehalkı toplam tüketim harcaması içinde “alkollü içecekler ile tütün/tütün ürünleri” kalemine ayrılan yüzdesel pay yıllara ve temel gelir kaynağı gruplarına göre tanımlayıcı olarak değerlendirilmiştir. Bulgular, sağlık, konut-kira ve ulaştırma gibi diğer temel harcama kalemlerindeki değişimlerle birlikte yorumlanmıştır, veriler SPSS 31 programı aracılığıyla analiz edilmiştir Bulgular: Toplam hanehalkı bütçesinden alkollü içecekler ile tütün/ tütün ürünlerine ayrılan pay, 2002-2019 yılları arasında yaklaşık %4 bandında istikrarlı bir seyir izlerken, 2019 sonrası mevcut verilerde belirgin bir düşüş göstermiş; 2022’de %3,20’ye, 2023’te %2,76’ya ve 2024’te %2,52’ye gerilemiştir. Böylece 2019-2024 döneminde bu harcama grubunun bütçe payında yaklaşık %41,8 oranında azalma meydana gelmiştir. Gelir gruplarına göre değerlendirildiğinde, müteşebbis geliri olan hanehalklarının birçok yılda daha yüksek pay ayırdığı (2024’te %2,87), ancak bazı yıllarda maaş/ücret gelirine sahip hanelerin ilk sıraya geçtiği izlenmiştir. Toplam harcama dağılımı incelendiğinde, ulaştırma harcamalarının bütçe içindeki payının 2002’de %8,70’ten 2024’te %21,59’a yükseldiği, konut ve kira harcamalarının ise 2024 yılında %26,01 ile en yüksek paya sahip olduğu belirlenmiştir. Ayrıca, 2019’da sağlık harcamalarının yaklaşık iki katı düzeyinde olan alkol ve tütün harcama payının, 2024’te sağlık harcamalarına (%2,27) belirgin biçimde yaklaştığı görülmüştür. Tartışma ve Sonuç: Türkiye’de hanehalkı bütçesinde alkollü içecekler ile tütün/tütün ürünlerine ayrılan pay, özellikle 2019 sonrası dönemde belirgin biçimde azalmıştır. Ancak bu azalma doğrudan tütün kullanımındaki düşüş ya da tütün kontrolünde başarı olarak yorumlanmamalıdır. Bulgular, bu düşüşün özellikle konut, gıda ve ulaştırma gibi zorunlu harcama kalemlerinin bütçe içindeki payının artmasıyla ilişkili olabileceğini düşündürmektedir. Harcama kalemlerine göre fiyat artışlarının farklı seyretmesi de bütçe dağılımını etkilemiş olabilir. Bu çerçevede, özellikle konut ve ulaştırma gibi temel giderlerdeki artışların, alkollü içecekler ile tütün/tütün ürünlerinin toplam tüketim harcaması içindeki payını azaltmış olması mümkündür. Bu nedenle, hanehalkı bütçesindeki yüzdesel değişimlerin yorumunda ekonomik bağlam dikkate alınmalı; kayıt dışı tüketim, ürün ikamesi ve tüketim sıklığı gibi mekanizmalar ise ek veri kaynaklarıyla ayrıca incelenmelidir.
Üniversite öğrencilerinde elektronik sigara kullanımı ve e-sigaraya ilişkin bilgi ve görüşler: Betimsel bir çalışma
Amaç: Elektronik sigaralar (e-sigara), özellikle genç yetişkinler arasında hızla yaygınlaşan ve tütün kontrolü açısından yeni zorluklar ortaya çıkaran ürünlerdir. Geleneksel sigaraya daha güvenli bir alternatif olarak pazarlanmalarına rağmen, içeriklerine ve uzun dönem sağlık etkilerine ilişkin yanlış inanışlar yaygınlığını sürdürmektedir.1,2 Bu çalışma, üniversite öğrencilerinde sigara ve e-sigara kullanım yaygınlığını, e-sigaraya ilişkin bilgi ve tutumları değerlendirmeyi ve gençleri korumaya yönelik müdahale alanlarını belirlemeyi amaçlamaktadır. Yöntem: Bu kesitsel tanımlayıcı çalışma, farklı fakültelerde öğrenim gören 168 üniversite öğrencisi ile yürütülmüştür. Veriler, sosyodemografik özellikler ile sigara ve e-sigara kullanım durumu ve e-sigaraya ilişkin bilgi ve görüşleri içeren yapılandırılmış öz bildirim anketi aracılığıyla toplanmıştır. İstatistiksel analizler SPSS 26.0 programı kullanılarak gerçekleştirilmiş; kategorik değişkenler sayı ve yüzde ile ifade edilmiş, gruplar arası karşılaştırmalarda ki-kare testi kullanılmış ve p<0,05 anlamlı kabul edilmiştir. Bulgular: Katılımcıların yaş ortalaması 21,7±2,7 yıl olup %51,2’si kadındır. Katılımcıların %22,0’si aktif sigara kullanıcısıdır. E-sigara farkındalığı yüksek (%76,8) olmasına rağmen, katılımcıların %26,2’si en az bir kez e-sigara denediğini bildirmiştir. E-sigara deneme nedenleri arasında merak (%18,5) ve tat/aroma (%12,5) öne çıkarken, sigarayı bırakma amacıyla kullanımın oldukça sınırlı olduğu (%2,4) görülmüştür. Katılımcıların %44,6’sının çevresinde e-sigara kullanan bireylerin bulunması, sosyal çevre etkisinin önemli bir belirleyici olabileceğini düşündürmektedir. Katılımcıların büyük çoğunluğu e-sigaranın sağlığa zararlı olduğunu (%91,7) ve gebelikte kullanılmaması gerektiğini (%89,3) ifade etmiştir. Bununla birlikte, e-sigaranın nikotin içerdiğini bilmeyenlerin oranı %66,7, ağır metal içerdiğini bilmeyenlerin oranı ise %59,5 olarak saptanmış; bu durum bilgi düzeyinin yüzeysel kaldığını ve içerik temelli farkındalığın yetersiz olduğunu göstermektedir. Karşılaştırmalı analizlerde, aktif e-sigara kullanımı sağlık dışı fakülte öğrencilerinde sağlık fakültesi öğrencilerine kıyasla anlamlı düzeyde daha yüksek bulunmuştur (%16,1’e karşı %3,6; p=0,020). Bu bulgu, sağlık eğitiminin koruyucu etkisine işaret etmekle birlikte, yanlış inanışların sağlık öğrencileri arasında da tamamen ortadan kalkmadığını düşündürmektedir. Sonuç: Bu çalışma, üniversite öğrencilerinde e-sigara kullanımının kayda değer düzeyde yaygın olduğunu ve genel sağlık risklerine ilişkin farkındalık yüksek olmasına rağmen, ürün içeriği ve bağımlılık potansiyeline yönelik bilgi düzeyinin heterojen ve yetersiz kaldığını ortaya koymaktadır. E-sigaranın ağırlıklı olarak merak ve sosyal etkileşim temelli denenmesi, gençlerin bu ürünlere yönelik algılarının riskten ziyade deneyim odaklı olduğunu göstermektedir. Özellikle sağlık dışı fakültelerde daha yüksek kullanım oranlarının saptanması, müdahalelerin hedef gruplara göre farklılaştırılması gerektiğini ortaya koymaktadır. Bu bulgular, tütün kontrolü politikalarının yalnızca kullanım prevalansını azaltmaya değil, aynı zamanda yanlış risk algılarını düzeltmeye, e-sigara içeriklerine ilişkin doğru bilgiyi yaygınlaştırmaya ve sosyal etki mekanizmalarını hedef alan önleyici stratejiler geliştirmeye odaklanması gerektiğini göstermektedir. Üniversite temelli eğitim programları ve gençlere yönelik düzenleyici yaklaşımlar, uzun vadede nikotin bağımlılığının önlenmesinde kritik öneme sahiptir.
Adölesanlarda elektronik sigara kullanımı ve algılanan zararlar üzerine kesitsel bir çalışma
Giriş: Elektronik sigara (e-sigara) kullanımı adölesanlarda giderek artan bir halk sağlığı sorunudur.1 Adölesanlar, Türkiye nüfusunun %15’ini oluşturmaktadır.2 Konvansiyonel sigara kullanımının adölesanlarda gözlenen yüksek prevalansı, son yıllarda yerini e-sigara gibi yeni nesil tütün ve nikotin ürünlerine bırakma eğilimi göstermektedir.3 E-sigaraların yüksek nikotin içeriği ile bağımlılık gelişimini hızlandırması, akran etkisi ve konvansiyonel sigaraya geçişi kolaylaştırabilmesi sebebiyle bir tehdit haline gelmiştir.4 Nörotoksik etkileri ve solunum sistemi üzerindeki patolojik yükleri nedeniyle erken yaş grubunda ciddi kronik hastalık risklerini beraberinde getirmektedir.5 Bu çalışmada adölesanlarda e-sigara kullanım durumu ile algılanan zarar, tutum ve inanç düzeyi arasındaki ilişkinin incelenmesi amaçlanmaktadır. Gereç ve Yöntem: Çalışma kesitsel tipte planlanmış olup Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi Hastanesi ve Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Hastanesi pediatri polikliniklerine Şubat-Nisan 2026 tarihleri arasında başvuran 10-19 yaş arası 488 adölesan araştırma kapsamına alınmıştır. Veriler yüz yüze, öz-bildirim esaslı 35 maddelik anket ile toplanmıştır. Anketin ilk bölümünde sosyodemografik bilgilerin yer aldığı 17 soru yer almaktadır. İkinci bölümünde ise e-sigaraya yönelik tutum ve inançların değerlendirildiği, beş alt boyut içeren 18 maddeli ECABA ölçeği kullanılmıştır. Ölçek Can Oksay ve arkadaşları tarafından 2025 yılında geliştirilmiştir (Cronbach alfa=0,88).6 Ölçekten minimum 18, maksimum 90 puan alınabilmektedir. Yüksek puanlar e-sigara kullanma eğiliminin fazla olduğu ve e-sigaranın zararları konusunda tutum ve inancın düşük olduğunu göstermektedir. Verilerin analizinde ki-kare testi, Mann-Whitney U testi ve Spearman korelasyon analizi kullanılmıştır. p<0,05 istatistiksel olarak anlamlı kabul edilmiştir. Bulgular: Katılımcıların yaş ortalaması 15,14 olup %49,8’i erkektir. %21,9’unun en az bir kez e-sigara kullandığı, %12,5’inin ise son 30 gün içinde e-sigara kullandığı saptanmıştır. Ev içi sigara dumanına maruziyet %43,4, yakın arkadaşta konvansiyonel sigara kullanımı %46,1, yakın arkadaşta e-sigara kullanımı %35,9 ve sosyal medyada e-sigara içerik/reklam maruziyeti %27’dir. Erkek cinsiyette e-sigara deneme ve güncel kullanım durumu anlamlı olarak daha yüksektir (p<0,001). Yakın arkadaşında konvansiyonel sigara veya e-sigara kullanımı bulunanlarda ve ev içi sigara dumanına maruz kalanlarda e-sigara deneme ve son 30 gün içinde e-sigara kullanım durumu anlamlı olarak daha yüksektir (p<0,05). ECABA toplam puanı ve tüm alt boyut puanları, e-sigara kullananlarda anlamlı düzeyde daha yüksektir (p<0,001). ECABA toplam ve alt boyut puanları, erkek cinsiyette, ev içi sigara dumanı maruziyetinde ve yakın arkadaşta konvansiyonel sigara/e-sigara kullanım durumu olan adölesanlarda anlamlı düzeyde daha yüksektir (p<0,05). Yaş ile ECABA toplam puanı arasında anlamlı bir ilişki yoktur. Ölçeğin alt boyutları olan fiziksel sonuçlar ve sosyal onay alt boyutları ile yaş arasında düşük düzeyde anlamlı pozitif ilişki saptanmıştır (p<0,05). Adölesanlarda yaşın artması ile e-sigaranın fiziksel olarak zararsız olduğuna dair inanışları ve ürünü bir sosyal kabul aracı olarak görme eğilimleri artmaktadır. Sonuç: Bu çalışma, adölesanlarda e-sigara kullanımının erkek cinsiyet, yakın arkadaşının tütün ürünü kullanımı ve ev içi sigara maruziyeti ile arttığını göstermektedir. Ayrıca adölesanlarda e-sigara kullanma eğilimi ve düşük zarar algısının e-sigara kullanımı ile arttığı görülmüştür. Bulgular, adölesanlara yönelik yalnızca bireyi değil; okul, aile ve arkadaş çevresini de kapsayan koruyucu halk sağlığı müdahalelerinin gerekliliğini ortaya koymaktadır. Bu doğrultuda gerekli müdahaleler yapılmalıdır.
Üniversite öğrencilerinin elektronik sigara kullanım durumu ve elektronik sigara kullanımına etki eden faktörlerin değerlendirilmesi
Giriş: Elektronik sigaralar (e-sigara), ilk kez 2003 yılında patentlenmiş olup kısa sürede küresel bir pazar hacmine ulaşmıştır.1 Temelde bir batarya ve ısıtma elemanı içeren bu cihazlar, nikotin ve çeşitli aromaları içeren likitleri aerosol haline getirerek kullanıcıya ulaştırır.2,3 Sigara içme deneyimini taklit eden birinci nesil cihazlardan, günümüzdeki gelişmiş tank sistemlerine kadar evrilen bu ürünler, özellikle aromatik içerikleri sayesinde ilk kez deneyen genç kullanıcılar için cazip bir başlangıç noktası oluşturmaktadır.4,5 Nikotinli e-sigaraların yüksek bağımlılık potansiyeline sahip olduğu ve EVALI gibi akut, ciddi akciğer hasarlarına yol açabildiği kanıtlanmış olmasına rağmen, ürünlerin uzun vadeli sağlık etkileri üzerindeki endişeler sürmektedir.6,7 Dünya genelinde 34 ülkede satışı yasaklanmış olsa da, pek çok ülkede hala yeterli yasal düzenleme bulunmamaktadır.6 Amaç: Bu çalışmanın amacı, üniversite öğrencilerinin e-sigara kullanım prevalansını ve kullanım alışkanlıklarını saptamak; bağımlılık düzeyleri ile duyusal beklentiler arasındaki ilişkiyi ve bağımlılığa etki eden temel faktörleri değerlendirerek sağlık politikalarına ışık tutacak veriler sunmaktır. Gereç ve Yöntemler: Araştırma, Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi Sağlık Hizmetleri Meslek Yüksekokulu’nda öğrenim gören yaklaşık 1900 öğrenciyi kapsayan kesitsel tipte epidemiyolojik bir çalışmadır. Araştırmanın örneklem büyüklüğü; beklenen prevalans %50, güven aralığı %99 ve hata payı %5 kabul edilerek 492 olarak hesaplanmıştır.8 Çalışma sürecinde hedeflenen bu sayıya ulaşılarak toplam 497 öğrenci ile araştırma tamamlanmıştır. Veriler, 2025 yılının aralık ayında çevrimiçi anket formu aracılığıyla toplanmıştır. Veri toplama aracında sosyodemografik soruların yanı sıra Fagerström Nikotin Bağımlılık Testi9,10, E-Sigara Bağımlılığı Ölçeği (EBÖ)11,12 ve Duyusal Elektronik Sigara Beklentileri Ölçeği (DESBÖ)12,13 kullanılmıştır. İstatistiksel değerlendirmede tanımlayıcı analizler, ki-kare testi ve verilerin normal dağılmaması nedeniyle non-parametrik testler (Mann-Whitney U, Kruskal-Wallis ve Spearman Korelasyon) uygulanmıştır. Bulgular: Çalışmaya katılan öğrencilerin 416’sı kadın (%83,7), 81’i erkekti (%16,3) ve yaş ortalamaları 20,39 (±4,91) idi. Katılımcıların %35,0’inin sigara, %7,6’sının e-sigara ve %3,4’ünün ısıtılmış tütün ürününü aktif olarak kullandığı saptandı. E-sigara kullanımı sıklığı; erkeklerde, alkol kullananlarda ve eş zamanlı geleneksel sigara kullanımı olanlarda daha fazla idi (p<0,001). Analiz sonuçları, e-sigara bağımlılığı ölçeğinden (EBÖ) alınan toplam puan ile günlük seans sayısı (r=0,585, p<0,001), DESBÖ “Haz” (r=0,654, p<0,001) ve “Buhar Bulutları” (r=0,380, p=0,019) alt boyutları arasında pozitif korelasyon olduğunu gösterdi. Ayrıca e-sigara içicilerinin vücut kitle indekslerinin, içmeyenlere göre anlamlı düzeyde daha yüksek olduğu tespit edildi (p=0,029). Tartışma ve Sonuç: Üniversite öğrencilerinin yaklaşık 6’da biri e-sigara kullanmaktadır. Alkol ve geleneksel sigara kullanımı ile e-sigara kullanımının bir arada görülmesi, riskli sağlık davranışlarının bir arada bulunduğunu göstermektedir.14 Bulgular, e-sigara kullanımının, yalnızca nikotin isteğini karşılamaya yönelik olmadığını, aynı zamanda duyusal beklentiler ile şekillenen bir davranış olduğunu düşündürmektedir. Bağımlılığın haz faktörü ile güçlü ilişkisinin olması, duyusal pazarlama stratejilerine karşı önlem alınması gerektiğini ortaya koymaktadır. Gelecekte, gençlerin e-sigaraya erişimini zorlaştıran ve e-sigaranın duyusal çekiciliğini azaltmaya yönelik politika önlemleri geliştirilmelidir.
Bir sigara bırakma polikliniğine başvuran bireylerin klinik ve davranışsal profili ile kısa dönem bırakma sonuçları
Giriş ve Amaç: Tütün kullanımı, yüksek morbidite ve mortalite yükü nedeniyle en önemli önlenebilir halk sağlığı sorunlarından biri olmaya devam etmektedir. Sigara bırakma süreci ise nikotin bağımlılığının biyolojik boyutunun yanı sıra klinik özellikler, önceki bırakma deneyimleri, davranışsal tetikleyiciler ve sosyal çevre tarafından şekillenen çok boyutlu bir yapı göstermektedir. Bu nedenle sigara bırakma poliklinikleri, farmakolojik ve davranışsal tedavinin sunulduğu klinik birimler olmanın yanında, bırakma sürecini etkileyen hasta özellikleri ile erken dönem sonuçların birlikte değerlendirilebildiği önemli hizmet alanlarıdır. Bu merkezlere başvuran bireylerin klinik ve davranışsal profillerinin ve kısa dönem bırakma sonuçlarının değerlendirilmesi, sigara bırakma hizmetlerinin gereksinime duyarlı biçimde yapılandırılmasına katkı sağlayabilir. Bu çalışmada, bir sigara bırakma polikliniğine başvuran bireylerin klinik ve davranışsal profili ile kısa dönem bırakma sonuçlarının değerlendirilmesi amaçlanmıştır. Yöntem: Bu araştırma retrospektif tanımlayıcı tiptedir. İstanbul Üniversitesi İstanbul Tıp Fakültesi Sigara Bırakma Polikliniğine 17.10.2025–05.04.2026 tarihleri arasında başvuran 110 danışanın muayene kayıtları geriye dönük olarak incelendi. Sosyodemografik özellikler, sigara kullanım öyküsü, nikotin bağımlılık düzeyi, davranışsal tetikleyiciler, tedavi yaklaşımları ve 1. ile 3. ay bırakma durumları değerlendirildi. Veriler tanımlayıcı istatistiklerle özetlendi. Bulgular: Başvuranların %66,4’ü erkek olup yaş ortalaması 42±12 yıl idi. Katılımcıların yarısı sağlık çalışanıydı ve %58,2’sinde en az bir kronik hastalık öyküsü vardı. Fagerström Nikotin Bağımlılık Testi medyan puanı 7 (0–10), sigaraya başlama yaşı ortalaması 17±4 yıl, günlük tüketim ortalaması 1,3±0,6 (0,2-3) paket ve ortalama paket-yıl değeri 25,6±19,9 (2-110) olarak bulundu. En sık bildirilen tetikleyiciler stres (%86,4), yemek sonrası sigara isteği (%80,9) ve sigara içen bireylerle birlikte bulunmaydı (%60,0). Katılımcıların %83,6’sının çevresinde en az bir sigara içen birey bulunuyordu. Ev içinde kapalı alanda sigara içme oranı %35,5 (n=39), çalışan katılımcılar (n=89) arasında işyerinde kapalı alanda sigara içme oranı ise %31,5’tir (n=28/89). Sigara bırakma nedenleri içinde en sık ileriye yönelik hastalanma endişesi (%70,9; n=78), çevreye zarar verme (%30,0; n=33) ve çevreye iyi örnek olma isteği (%29,1; n=32) bildirilirken, sigarayı sürdürme nedenleri arasında alışkanlık/bağımlılık (%73,6; n=81) ilk sırada yer almıştır. Daha önce sigarayı bırakmayı deneme oranı %80,0 olmasına karşın, bu grubun %46,4’ü önceki denemelerinde profesyonel destek almamıştı. Başarısız bırakma denemelerinden sonra yeniden başlama nedenleri içinde stres (%30,7; n=27) ve arkadaş etkisi (%17,0; n=15) öne çıkmıştır. Bırakma sürecinde bildirilen en sık güçlükler ise sinirlilik (%60,2; n=53), yoğun sigara içme isteği (%50,0; n=44), iştah artışı (%37,5; n=33) ve konsantrasyon güçlüğü (%26,1; n=23) olmuştur. Başvuran 110 danışanın 78’ine farmakolojik tedavi başlandı. İzlemde bu hastaların 58’i 1. ay, 36’sı ise 3. ay değerlendirmesine ulaşmıştır. Tedavi başlanan ve izlem değerlendirmesine ulaşan katılımcılar arasında başarı oranı 1. ayda %56,9, 3. ayda %38,9 olarak saptandı. Sonuç: Sigara bırakma polikliniğine başvuran bireylerin, yüksek nikotin bağımlılığı, erken başlama yaşı ve uzun süreli yoğun tütün kullanımı ile karakterize olduğu; stres ve sigara içen sosyal çevreye ilişkin davranışsal özelliklerin sık bildirildiği görülmüştür. Kısa dönem izlemde, başarı oranının birinci aya kıyasla üçüncü ayda daha düşük olduğu saptanmıştır. Bu bulgular, sigara bırakma polikliniği başvurularında klinik ve davranışsal profil ile kısa dönem sonuçların birlikte değerlendirilmesinin önemini ortaya koymaktadır.
Ankara ilinde aile sağlığı merkezlerine başvuranlarda tütün ve nikotin ürünleri kullanım durumu, nikotin bağımlılığı ve sigara içme davranışının yaşam kalitesi ile ilişkisi
Giriş: Sigara ve tütün ürünlerinin kullanımı, dünya genelinde morbidite ve mortalitenin başlıca önlenebilir nedenlerinden biri olup, bireylerin yaşam kalitesi üzerinde önemli etkiler oluşturmaktadır.1 Türkiye’de ise yetişkin nüfusun yaklaşık %30’u sigara veya tütün ürünlerini kullanmaktadır.2 Nikotin bağımlılığı, hem fiziksel hem de davranışsal bileşenleri olan çok boyutlu bir yapıya sahip olmakla beraber bu bileşenlerin ayrı ayrı değerlendirilmesi bağımlılığın daha kapsamlı anlaşılmasına olanak sağlamaktadır. Bu bağlamda, tütün bağımlılığının farklı yönlerinin yaşam kalitesi ile ilişkisini ortaya koymak, etkili müdahale stratejilerinin geliştirilmesi açısından önem taşımaktadır. Türkiye’de tütün bağımlılığının fiziksel ve davranışsal boyutlarını ayrı ayrı değerlendiren çalışmalar bulunmakla birlikte, bu iki boyutu birlikte ele alarak yaşam kalitesi ile ilişkisini inceleyen çalışmaların sınırlı olduğu görülmektedir. Bu nedenle, mevcut çalışmanın literatüre katkı sağlayacağı düşünülmektedir.Bu çalışmada Ankara ilinde aile sağlığı merkezlerine başvuranlarda tütün ve nikotin ürünleri kullanım durumu, nikotin bağımlılığı ve sigara içme davranışının yaşam kalitesi ile ilişkisinin değerlendirilmesi amaçlanmaktadır. Gereç ve Yöntem: Bu çalışma kesitsel türde bir çalışmadır. Örneklem büyüklüğü %95 güven aralığında, %50 bilinmeyen sıklığı ve tasarım etkisi 1 kabul edilerek 384 olarak hesaplanmıştır. Anket formu 41 sorudan oluşmakta olup, sosyodemografik sorular, Fagerström Nikotin Bağımlılık Testi, Glover–Nilsson Sigara İçme Davranış Ölçeği ve Kısa Form-12 Sağlık Anketi kullanılarak hazırlanmıştır. Nisan 2026 tarihleri arasında Ankara ilinde bazı ASM’lere başvuran bireylere yüzyüze uygulanmıştır. Tanımlayıcı değişkenler yüzdelik dağılım ile sunulmuştur. İkili karşılaştırmalarda ise Normal dağılım gösteren sürekli değişkenler için bağımsız gruplarda Student’s t-testi ve tek yönlü varyans analizi , normal dağılım göstermeyen sürekli değişkenler için ise Mann Whitney-U ve Kruskal-Vallis testi kullanılmıştır. Kategorik değişkenlerin ikili karşılşatırmasında ise Pearson Ki-kare testi kullanılmıştır. Korelasyon analizinde Spearman korelasyon testi kullanılmıştır. Bulgular: Katılımcıların %60.6’sı tütün ve/veya nikotin ürünü kullanmaktadır. Kadınların %44.7’si, erkeklerin ise %73.3’ü tütün ve/veya nikotin ürünü kullanmaktadır (p=0,001). 45-64 yaş grubunda yer alan katılımcıların diğer yaş gruplarına göre tütün ve/veya nikotin ürünü kullanma sıklığının %73.3 daha yüksek olduğu saptanmıştır (p=0.012). Erkeklerin Fagerström Nikotin Bağımlılık Testi ortanca puanının ve Glover–Nilsson Sigara İçme Davranış Ölçeği ortalama puanının kadın katılımcılara kıyasla daha yüksek olduğu bulunmuştur (p=0.001). Arkadaş çevresinde sigara kullanan kişiler çoğunlukta olan katılımcıların Fagerström Nikotin Bağımlılık Testi ortanca puanının olmayanlara kıyasla daha yüksek olduğu saptanmıştır (p=0.001). Fagerström Nikotin Bağımlılık Testi puanı ile Glover–Nilsson Sigara İçme Davranış Ölçeği puanı arasında orta düzeyde pozitif korelasyon saptandı. Kısa Form-12 Sağlık Anketi fiziksel ve mental sağlık alt boyut puanları ile Fagerström Nikotin Bağımlılık Testi puanı arasında zayıf düzeyde negatif korelasyon bulundu. Benzer şekilde, Glover–Nilsson Sigara İçme Davranış Ölçeği puanı ile Kısa Form-12 Sağlık Anketi mental sağlık alt boyutu arasında da zayıf düzeyde negatif korelasyon saptandı. Sonuç: Tütün bağımlılığının fiziksel ve davranışsal boyutlarının birbiriyle ilişkili olduğu ve artan bağımlılık düzeyinin yaşam kalitesini olumsuz etkilediği belirlenmiştir. Bu doğrultuda, bağımlılığın çok boyutlu yapısını hedef alan bütüncül müdahalelerin geliştirilmesi önerilmektedir.
Tıp fakültesi öğrencilerinin tütün kullanım alışkanlıklarının ve tütünsüz kampüs hedefine yönelik önerilerinin değerlendirilmesi
Giriş ve Amaç: Tütün kullanımı, dünyada ve ülkemizde önemli bir halk sağlığı sorunudur.1,2 Türkiye’de 1991- 2022 yılları arasında tıp fakültesi öğrencilerinde yürütülen çalışmalarda tütün kullanımı sıklığının %9,3-28,7 arasında olduğu bildirilmiştir.3 Bu araştırmada, Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi öğrencilerinin tütün kullanım alışkanlıklarının belirlenmesi ve tütünsüz kampüs hedefine yönelik önerilerinin değerlendirilmesi amaçlanmıştır. Gereç ve Yöntem: Tanımlayıcı tipteki bu araştırmanın evrenini Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi’nde 2025-2026 eğitim-öğretim yılında öğrenim görmekte olan toplam 2750 öğrenci oluşturmaktadır. %95 güven aralığında, %5 hata payı, 1.0 tasarım etkisi ve %28,7 beklenen tütün kullanım sıklığı esas alınarak hesaplanan minimum örneklem büyüklüğü 282 olarak belirlenmiştir. Veriler, yüz yüze görüşme yöntemiyle Google Forms üzerinde oluşturulan anket aracılığıyla toplanmıştır. Veri toplama formunun ilk bölümünde sosyodemografik özelliklere ilişkin 7 soru, ikinci bölümünde tütün kullanım alışkanlıkları ile ilgili 8 soru, üçüncü bölümünde 6 maddeden oluşan “Fagerström Nikotin Bağımlılık Testi” ve son bölümünde tütünsüz kampüs hedefine yönelik önerilerle ilgili açık uçlu 1 soru yer almaktadır. Elde edilen nicel veriler SPSS 23.0 programı kullanılarak analiz edilmiştir. Tanımlayıcı istatistikler kapsamında sürekli değişkenler ortalama±standart sapma veya ortanca(minimum–maksimum) değerleri ile, kategorik değişkenler ise sayı ve yüzde olarak sunulmuştur. Açık uçlu sorudan elde edilen nitel verilerin içerik analizinde ve görselleştirilmesinde MAXQDA 2024 programından yararlanılmıştır. Araştırma için Gazi Üniversitesi Etik Komisyonu’ndan etik onay alınmıştır. Bulgular: Bu araştırmaya, toplam 299 katılımcı dahil edilmiştir. Katılımcıların %51,5’ini preklinik, %48,5’ini ise klinik dönem öğrencileri oluşturmaktadır. Katılımcıların %70,6’sı yaşamının herhangi bir döneminde en az bir kez tütün ürünü kullanmayı denediğini belirtmiştir. Tütün ürününü ilk kez deneme yaşı ortalaması 17,5±3,2 yıl olup, ortancası 18,0(8,0–30,0) olarak saptanmıştır. Katılımcıların %11,7’si nargileyi, %9,7’si e-sigarayı ve %9,7’si diğer tütün ürünlerini her gün en az bir kez veya ara sıra kullandığını ifade etmiştir. Katılımcıların %24,4’ü her gün en az bir adet sigara içtiğini, %13,7’si ara sıra içtiğini, %10,7’si daha önce içtiğini ancak bıraktığını belirtirken, %51,2’si hiç sigara içmediğini ifade etmiştir. Her gün veya ara sıra sigara içtiğini belirten katılımcıların “Fagerström Nikotin Bağımlılık Testi” ortalama puanı 2,4±2,6; ortancası 2,0(0,0- 9,0) olarak saptanmıştır. Katılımcılara tütün kullanımına başlama motivasyonları sorulduğunda, en sık belirtilen nedenin stres olduğu, bunu sosyal çevre ve akademik yükün izlediği görülmüştür. Açık uçlu soruya gönüllülük esasına dayalı olarak yanıt veren katılımcıların (n=167) tütünsüz kampüs hedefine yönelik önerileri; çevresel düzenlemeler, yaptırımlar/cezai uygulamalar, eğitim ve bilgilendirme faaliyetleri ile davranışsal ve sosyal destek mekanizmaları olmak üzere dört kategori altında sınıflandırılmıştır. Katılımcı önerileri içerisinde en yüksek frekans çevresel düzenlemeler kategorisinde yer almıştır. Sonuç: Bu araştırmada öğrencilerin %70,6’sının yaşamlarının herhangi bir döneminde en az bir kez tütün ürünü denediği ve önemli bir kısmının aktif kullanımını sürdürdüğü saptanmıştır. Tütün kullanımına başlamada öne çıkan faktörlerin stres ve sosyal çevre etkisi olması, tütün kontrolüne yönelik müdahalelerin yalnızca bilgilendirme temelli yaklaşımlarla sınırlı kalmaması gerektiğini göstermektedir. Öğrenci görüşleri de dikkate alındığında, tütünsüz kampüs hedefi doğrultusunda çevresel düzenlemeler, kurumsal politikalar ve davranışsal destek stratejilerinin birlikte ele alınması önerilmektedir.
Tütün kullanımının farmakoterapiye etkileri: Klinik karar destek sistemi ile entegre yenilikçi bir yaklaşım
Giriş: Tütün kullanımı, küresel ölçekte önlenebilir morbidite ve mortalitenin başlıca nedenlerinden biri olup, ilaç-ilaç etkileşimlerine benzer şekilde “ilaç-tütün etkileşimleri” üzerinden tedavi yönetimini komplike hale getiren kritik bir faktördür.1,2 Tütün dumanında bulunan polisiklik aromatik hidrokarbonlar, başta sitokrom P450 enzim sistemi (özellikle CYP1A2) olmak üzere ilaç metabolizmasında rol oynayan enzimleri indükleyerek birçok ilacın farmakokinetik profilini değiştirmektedir.3,4 Bu durum, sigara içen bireylerde ilaç etkinliğinin azalmasına, sigaranın bırakılmasıyla birlikte ise özellikle dar terapötik aralığa sahip ilaçların düzeyinde artış ve toksisite riskine yol açmaktadır.5,6 Ancak klinik uygulamada, hastaların tütün kullanım durumu çoğu zaman reçeteleme kararlarına sistematik olarak entegre edilmemektedir.7,8 Amaç: Bu çalışmanın amacı, tütün kullanımının ilaç metabolizması ve hasta güvenliği üzerindeki etkilerini değerlendirmek ve tütün kullanım statüsünü dinamik bir veri olarak kullanan, reçeteleme süreçlerine entegre edilebilecek bir klinik karar destek (KKD) algoritması önermektir. Yöntem: Bu çalışma, literatür taramasına dayalı olarak yürütülen ve elde edilen bulgular doğrultusunda KKD önerisi geliştirilen tanımlayıcı ve metodolojik bir çalışmadır. Uluslararası yüksek etki faktörlü dergilerde yayımlanmış çalışmalar, Dünya Sağlık Örgütü raporları, klinik farmakoloji rehberleri ve ulusal tütün kontrol mevzuatları incelenmiştir.7,9,10 Özellikle tütün-ilaç etkileşimleri, CYP enzim indüksiyonu, sigara bırakma sonrası farmakokinetik değişiklikler değerlendirilmiştir.11 Elde edilen bulgular doğrultusunda, Türkiye’deki Reçete Bilgi Sistemi (RBS) ve Aile Hekimliği Bilgi Sistemleri’ne (AHBS) entegre edilebilecek bir klinik karar destek (KKD) algoritması tasarlanmıştır. Ayrıca ABD ve İngiltere modelleri karşılaştırmalı olarak analiz edilmiştir.2,8,12 Bu kapsamda geliştirilen ve tütün kullanımının farmakoterapi üzerindeki etkilerini klinik karar süreçlerine entegre etmeyi amaçlayan sistem, TÜFAR-KDS (Tütün–Farmakoterapi Karar Destek Sistemi) olarak adlandırılmıştır. Bulgular: Literatüre göre; teofilin, klozapin, olanzapin, haloperidol, varfarin ve erlotinib gibi ilaçlarda, sigara içenlerde değişen oranlarda daha yüksek doz gereksinimi ortaya çıkmaktadır.4,5,13 Tütün dumanı, CYP1A2 başta olmak üzere çeşitli enzimleri indükleyerek ilaç metabolizmasını hızlandırmakta ve terapötik etkinliği azaltmaktadır.14 Sigaranın bırakılması ile birlikte enzim indüksiyonunun ortadan kalkması, bu ilaçların plazma düzeylerinde artışa ve toksisite riskine neden olabilmektedir.6,14 Bu durum, tütün kullanım durumunun “sosyal anamnez”den öte, reçetelemede önemli bir kriter olduğunu göstermektedir. Geliştirilen algoritma; hastanın tütün kullanım durumunu (kullanıyor/kullanmıyor/bırakma sürecinde/bıraktı) sorgulayan, ilaç veri tabanı ile çapraz analiz yapan ve riskli durumlarda otomatik uyarı veren bir yapıdadır. ABD ve İngiltere’de mevcut sistemler tütün kullanımını kaydetme ve bırakma müdahalelerini destekleme açısından gelişmiş olmakla birlikte, farmakokinetik temelli doz ayarlaması ve toksisite uyarısı sunan entegre karar destek mekanizmaları sınırlıdır.2,8 TÜFAR-KDS bu boşluğu doldurmayı amaçlayan yenilikçi bir modeldir. Tartışma: Tütün kullanımının farmakoterapi üzerindeki etkileri hasta güvenliği açısından kritik olup klinik uygulamalarda çoğunlukla göz ardı edilmektedir.3,5 Uluslararası rehberler sigara kullanımının değerlendirilmesini önermekle birlikte, bu bilginin reçeteleme sistemlerine entegrasyonu sınırlıdır.2,7 Önerilen KKD algoritması, hekimlere gerçek zamanlı uyarılar sunarak daha güvenli ve bireyselleştirilmiş tedavi kararları alınmasını sağlayabilir. Ayrıca birinci basamakta sigara bırakma danışmanlığını destekleyici bir araç olarak kullanılabilir. Sonuç: Tütün kullanımı, göz ardı edilen bir klinik değişken değil; reçete güvenliğini doğrudan belirleyen kritik bir biyobelirteçtir.5 TÜFAR-KDS, bu bilgiyi görünür kılarak farmakoterapiyi daha güvenli, akılcı ve kişiselleştirilmiş hale dönüştürmeyi hedeflemektedir. Bu yaklaşımın yaygınlaştırılması, hasta güvenliğinin artırılması, akılcı ilaç kullanımı ilkelerinin desteklenmesi, önlenebilir advers etkilerin mali yükünün azaltılması ve tütün kontrol stratejilerinin güçlendirilmesi açısından önemli katkılar sağlayacaktır.
Sigara bırakma polikliniğinde yapay zekâ destekli klinik karar desteği: İki vaka üzerinden kavramsal uygulanabilirlik değerlendirmesi
Giriş Amaç: Sigara bırakma polikliniklerinde hasta değerlendirmesi; nikotin bağımlılığı, bırakma motivasyonu, önceki bırakma deneyimleri, davranışsal tetikleyiciler ve sosyal çevre gibi çok boyutlu unsurların birlikte ele alınmasını gerektirir. Bu çalışma, sigara bırakma polikliniğinde kullanılmak üzere geliştirilen yapay zekâ destekli klinik karar destek sisteminin (KKDS), hasta anlatısından elde edilen klinik ve davranışsal örüntüleri ne ölçüde tanıyabildiğini ve bu örüntüleri hekime öneri sunan yapılandırılmış çıktılara dönüştürüp dönüştüremediğini değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Sistem, klinik görüşme sırasında hekime öneriler sunan kolaylaştırıcı bir araç olarak kurgulanmıştır. Gereç ve Yöntem: Bu çalışma, sigara bırakma polikliniğinde kullanılmak üzere geliştirilen yapay zekâ destekli KKDS’nin erken aşama kavramsal uygulanabilirliğini değerlendiren niteliksel-yorumlayıcı bir erken aşama kavramsal doğrulama (proof-of-concept (PoC)) çalışmasıdır. Çalışmada, aynı standart anamnez çerçevesi kullanılarak oluşturulmuş iki simüle sigara bırakma polikliniği görüşme metni materyal olarak kullanıldı. Belirli sigara bırakma rehberleri temel alınarak ilk aşamada eğitilen KKDS’ye her iki vaka ayrı ayrı yüklenerek hasta profili, tetikleyiciler, bırakma güçlükleri, motivasyon örüntüleri ve öneri başlıklarını içeren çıktılar elde edildi. Aynı görüşmeler araştırmacı tarafından vaka-içi niteliksel tematik analiz yaklaşımıyla bağımsız olarak değerlendirildi; her vaka için ana tema ve alt temalar oluşturuldu. Son aşamada tematik analiz bulguları ile KKDS çıktıları; örüntülerin tanımlanma düzeyi, önerilerin vaka bağlamına duyarlılığı, klinik uygulanabilirlik ve sistem tarafından sınırlı yansıtılan alanlar açısından karşılaştırıldı. Uyum tanımlayıcı olarak tam uyum, kısmi uyum ve sınırlı/kaçırılan alan şeklinde sınıflandırıldı. Bu aşama, gerçek klinik kullanım değerlendirmesinden önceki PoC düzeyinde bir ön inceleme niteliğindedir. Bulgular: Her iki vakada da tematik analiz bulguları ile KKDS çıktılarının büyük ölçüde örtüştüğü gözlendi. Sistem, sigara kullanımını sürdüren başlıca davranışsal ve bağlamsal örüntüleri tanımlamada başarılı bulundu; özellikle stres, sosyal ortam, ritüel niteliği taşıyan kullanım anları, önceki bırakma girişimleri, relaps öyküsü ve bırakma sürecinde zorlanılan alanlar sistem tarafından tutarlı biçimde yansıtıldı. Bunun yanında KKDS’nin yalnızca mevcut örüntüleri sınıflandırmakla kalmayıp, bunları davranışsal baş etme stratejileri, psikososyal destek gereksinimi, yapılandırılmış takip planı ve uygun farmakolojik seçenekler gibi klinik olarak anlamlı öneri başlıklarına dönüştürebilmesi dikkat çekiciydi. Önerilerin; kahve, alkol, yemek sonrası kullanım, iş yeri molaları ve sosyal çevre gibi vaka bağlamında öne çıkan tetikleyicilere göre şekillenmesi, sistemin PoC aşamasında dahi bağlama duyarlı ve klinik karar sürecini destekleyici çıktılar üretebildiğini düşündürdü. Bununla birlikte, hasta anlatısındaki bazı öznel ve bağlamsal ayrıntılar tematik analizde daha ayrıntılı biçimde ortaya konmuştur. Sonuç: Bu PoC çalışması, belirli rehberlerle ilk aşamada eğitilmiş bir KKDS’nin, sigara bırakma görüşmelerinden elde edilen temel klinik ve davranışsal örüntüleri tanıyabildiğini ve bunları hekime yönelik destekleyici önerilere dönüştürebildiğini göstermektedir. Bulgular, sistemin sigara bırakma polikliniğinde klinik karar sürecini kolaylaştırabilecek bir araç olma potansiyeline işaret etmektedir. Ancak mevcut aşama, tamamlanmış bir klinik uygulamadan çok erken düzeyde kavramsal uygulanabilirlik gösterimidir. Sonraki geliştirme aşamalarında rehber kapsamının genişletilmesi, gerçek yaşam verilerinin eklenmesi ve gerçek hasta-hekim görüşmeleriyle doğrulanması, sistemin klinik geçerliliği ve kişiselleştirme kapasitesi açısından kritik olacaktır.
Bir üniversite hastanesi çalışanlarında sigara içme durumu ve üçüncü el sigara dumanı farkındalığı: Kesitsel bir çalışma
Amaç: Sigara kullanımı, dünyada ve ülkemizde önlenebilir ölümlerin başlıca nedenlerinden biri olmaya devam etmektedir.1 Aktif ve pasif içiciliğin sağlık üzerindeki olumsuz etkileri kapsamlı bir şekilde belgelenmiş olmasına karşın, üçüncü el sigara dumanı (ÜESD) kavramı görece yeni olup toplumda ve sağlık çalışanları arasında yeterince bilinmemektedir.2 ÜESD, tütün ürünleri içildikten sonra yüzeylerde ve havada kalan toksik kalıntıların ortamdaki diğer bileşenlerle tepkimeye girerek yeniden kirleticiler oluşturmasıdır ve aktif içiciliğe kıyasla daha toksik olabileceği öne sürülmektedir.3 Bu çalışma, bir üniversite hastanesinde görev yapan çalışanların sigara içme durumunu, nikotin bağımlılık düzeylerini ve ÜESD farkındalıklarını değerlendirmeyi; sigara içme davranışı ile ÜESD farkındalığı arasındaki ilişkiyi ortaya koymayı amaçlamıştır. Gereç ve Yöntem: Kesitsel tipteki bu çalışma, Kafkas Üniversitesi Tıp Fakültesi Sağlık Araştırma ve Uygulama Merkezi (SUAM) Hastanesi’nde 10 Temmuz – 15 Eylül 2024 tarihleri arasında yürütüldü. Araştırmaya gönüllü olarak katılan 277 hastane çalışanına sosyodemografik özellikler, sigara kullanma alışkanlıkları, ÜESD Hakkında Farkındalık Ölçeği (ÜESDHFÖ) ve Fagerström Nikotin Bağımlılık Testi’ni (FNBT) içeren yapılandırılmış bir anket formu uygulandı. Veriler IBM SPSS 20 programı ile analiz edildi. Gruplar arası karşılaştırmalarda Mann-Whitney U testi, Kruskal-Wallis varyans analizi ve Ki-kare testi; korelasyon analizlerinde Spearman korelasyon katsayısı kullanıldı. İstatistiksel anlamlılık sınırı p<0,05 olarak kabul edildi. Bulgular: Çalışmada katılımcıların %49,1’i kadın, %50,9’u erkek olup yaş ortalaması 33,53±7,83 yıl idi. Sigara içme prevalansı %43,3 (erkeklerde %58,1, kadınlarda %27,9) olarak bulundu. Sigara içenlerin FNBT puan ortalaması 4,15±2,97 olup %35’i düşük, %50’si orta ve %15’i yüksek düzey nikotin bağımlılığına sahipti. Katılımcıların önemli bir kısmının (%67,5) kendini bağımlı olarak değerlendirdiği ve büyük çoğunluğunun (%83,3) sağlıkları konusunda endişe duyduğu görülmüştür. Buna karşın, katılımcıların %35’inin sigarayı bırakmayı düşünmediği saptanmıştır. Katılımcıların %74,7’si ÜESD kavramını daha önce hiç duymamıştı. Kavramı bilen katılımcıların ÜESD sağlık etkileri, çevrede kalıcılık ve toplam farkındalık puanları anlamlı düzeyde daha yüksek bulundu (p<0,001). Kadınların ÜESD çevrede kalıcılık alt boyut puanı erkeklere göre anlamlı derecede yüksekti (p<0,05). Sigara içen, içmeyen ve bırakmış gruplar arasında ÜESD farkındalık düzeyleri açısından anlamlı fark saptanmadı (p>0,05). Sigara içenler arasında sağlığı bozma endişesi taşıyanların ÜESD çevrede kalıcılık puanları daha yüksek bulunurken (p<0,05), FNBT puanları ile ÜESD farkındalık ölçeği puanları arasında anlamlı korelasyon saptanmadı (p>0,05). Sonuç: Bu çalışma, hastane çalışanlarında sigara kullanım prevalansının ulusal ve uluslararası ortalamaların üzerinde olduğunu, ÜESD farkındalığının ise belirgin biçimde yetersiz kaldığını ortaya koymuştur. Eğitim düzeyi yüksek bir grupta dahi ÜESD kavramının bilinmemesi, mevcut hizmet içi eğitim programlarının bu konudaki yetersizliğine işaret etmekte; sigara kullanımının kurumsal düzeyde acil bir sağlık sorunu olarak ele alınması gerektiğini göstermektedir. Sağlık çalışanlarının yüksek stres altında çalışması gözetilerek, stres yönetimini de kapsayan bütüncül tütün kontrol programlarının geliştirilmesi önem taşımaktadır. Sağlık Bakanlığı’nın Sigarasız Hastane politikalarının güçlendirilmesi; ücretsiz sigara bırakma tedavileri, sigara bırakma eğitimleri ve psikolojik danışmanlık gibi destek mekanizmalarının etkin biçimde uygulanması gerekmektedir. Sağlık çalışanlarının yalnızca tütün kontrolünün uygulayıcısı değil, korunması gereken bir risk grubu ve toplum için rol model bireyler olarak ele alınması önerilmektedir. Ayrıca ÜESD kavramının ulusal tütün kontrol politikalarına, kampanyalarına ve kurumsal eğitim müfredatlarına sistematik biçimde dahil edilmesi gerektiği vurgulanmaktadır.
Tütün endüstrisinin “Azaltılmış Risk” söylemi ve sosyal medya üzerinden yeni nesil nikotin ürünlerinin pazarlanması: Nitel bir değerlendirme
Giriş ve Amaç: Tütün endüstrisi, tarihsel süreç boyunca değişen bilimsel kanıtlar ve düzenleyici politikalar karşısında stratejilerini sürekli yeniden şekillendirmiştir.1 1950’lerde sigara ile akciğer kanseri arasındaki ilişkinin ortaya konulması, endüstri için varoluşsal bir tehdit oluşturmuş; bu durum, ürünlerin risklerinin gizlenmesi ve alternatif ürünlerin geliştirilmesi yönünde yeni stratejilerin ortaya çıkmasına neden olmuştur.2 Bu çalışmanın amacı, tütün endüstrisinin “azaltılmış risk” ve “daha güvenli ürün” söylemlerinin tarihsel sürekliliğini incelemek ve günümüzde sosyal medya üzerinden yeni nesil nikotin ürünlerinin pazarlanma stratejilerini değerlendirmektir. Gereç ve Yöntem: Bu çalışma, tütün endüstrisine ait iç dokümanlar, literatür verileri ve güncel pazarlama stratejilerine ilişkin raporların incelendiği nitel bir derleme çalışmasıdır. Değerlendirme dört temel eksende yapılmış olup, endüstrinin tarihsel söylem ve stratejileri, yeni nesil ürünlerin (e-sigara, nikotin keseleri vb.) pazarlanma biçimleri ve sosyal medya, dijital platformların rolü ve mevcut düzenleyici çerçeve ile bu çerçevenin sınırlılıkları olarak ele alınmıştır. Bulgular: Tarihsel Süreklilik: “Daha Güvenli Ürün” Söylemi: Endüstri, 1970’lerden itibaren “light”, “low-tar” ve “dumansız” ürünleri daha güvenli alternatifler olarak pazarlamıştır.3 İç endüstri belgeleri, bu ürünlerin temel amacının sigara bırakmayı teşvik etmek değil, kullanıcıyı sistem içinde tutmak olduğunu göstermektedir. Yeni Nesil Ürünler ve Nikotin Bağımlılığı: E-sigara ve nikotin keseleri gibi ürünler, “zarar azaltımı” söylemiyle sunulmakta; ancak: yüksek nikotin içerikleri, bağımlılık potansiyelleri ve gençler üzerindeki etkileri önemli halk sağlığı riskleri oluşturmaktadır. Nikotin, kısa vadede nörofizyolojik etkiler (kalp hızı artışı, kan basıncı yükselmesi), uzun vadede ise kardiyovasküler ve nörogelişimsel etkiler ile ilişkilidir. Özellikle ergenlerde beyin gelişimi üzerine olumsuz etkileri belirgindir.1,4 Sosyal Medya ve Pazarlama Stratejileri: Tütün endüstrisi, sosyal medyayı yoğun ve çok katmanlı bir pazarlama aracı olarak kullanmaktadır: Influencer iş birlikleri (mikrodan mega influencer’a kadar geniş ağ), ücretli reklamlar ve hedefli pazarlama, spor, müzik ve kültürel etkinlik sponsorlukları ve moda ve yaşam tarzı ile ilişkilendirme olarak yapılmaktadır. Bu stratejiler, ürünleri “cool”, “modern” ve “trend” bir yaşam tarzının parçası olarak konumlandırmaktadır.5-6 Özellikle gençler ve sigara içmeyen bireyler, bu pazarlama stratejilerinin ana hedef kitlesi olarak öne çıkmaktadır. Düzenleyici Boşluklar ve Platform Sorumluluğu: Mevcut sosyal medya politikaları, tütün ve nikotin ürünlerinin doğrudan reklamını yasaklasa da: dolaylı pazarlama, influencer içerikleri ve marka yerleştirme gibi yöntemlerle bu yasaklar kolaylıkla aşılabilmektedir.7 Tartışma ve Sonuç: Bulgular, tütün endüstrisinin geçmişte kullandığı stratejilerin günümüzde farklı araçlarla devam ettiğini göstermektedir. “Azaltılmış risk” söylemi, bilimsel belirsizlikleri gölgeleyerek ürünleri daha kabul edilebilir hale getirmekte; sosyal medya ise bu söylemin küresel ölçekte yayılmasını kolaylaştırmaktadır. Bu durum, WHO FCTC kapsamında tanımlanan tütün endüstrisi müdahalesinin güncel bir yansıması olarak değerlendirilebilir. Dikkat çekici olarak, yeni ürünlerin pazarlanmasında; bağımlılık potansiyelinin geri planda bırakılması, bireysel tercih vurgusunun öne çıkarılması ve risk algısının normalize edilmesi öne çıkan stratejilerdir.3 Tütün endüstrisi, değişen koşullara uyum sağlayarak “daha güvenli ürün” söylemini sürdürmekte ve sosyal medya aracılığıyla yeni nesil ürünlerin kullanımını yaygınlaştırmaktadır.4 Bu durum, özellikle gençler açısından önemli bir halk sağlığı tehdidi oluşturmaktadır.5-7 Tütün ve nikotin ürünlerinin dijital pazarlamasına yönelik daha güçlü düzenlemeler yapılmalıdır. Sosyal medya platformlarına aktif denetim sorumluluğu verilmelidir. Influencer temelli pazarlama yasak kapsamına alınmalıdır. Gençleri korumaya yönelik hedefli politikalar geliştirilmelidir.