Giriş: İşitme engelli bireyler, sağlık bilgi süreçlerinin sözel iletişime dayanması nedeniyle koruyucu sağlık hizmetlerine erişimde ciddi bariyerlerle karşılaşmakta ve sağlık eşitsizliklerinden daha fazla etkilenmektedir.¹ Dezavantajlı gruplarda tütün kullanımı daha yüksek oranlarda görülmesine rağmen, bu bireylere yönelik tütün kontrolü uygulamaları literatürde oldukça sınırlıdır.^2,3 Literatür taramalarında, Türkiye’de ve dünyada işitme engellilere özgü, işaret dili destekli ve biyolojik ölçüm içeren iş yeri temelli sigara bırakma müdahalesi bildiğimiz kadarıyla yoktur.^3,4 Bu çalışma, bu önemli boşluğu doldurmayı ve işitme engelli çalışanlarda sağlık okuryazarlığı ile sigara kullanımı arasındaki ilişkiyi değerlendirmek ayrıca işaret dili desteğiyle uygulanan sigara bırakma eğitimi, diyafragmatik solunum egzersizleri ve ekshale karbonmonoksit (CO) ölçümünün etkilerinin incelenmesi amaçlanmıştır.

Yöntem: Araştırma, bir sanayi işletmesinde çalışan 27 işitme engelli bireyin katılımıyla gerçekleştirilen müdahale içerikli tanımlayıcı bir çalışmadır. Veri toplama sürecinde Fagerström Nikotin Bağımlılık Testi ve Türkiye Sağlık Okuryazarlığı Ölçeği-32 (TSOY-32) kullanılmıştır. Müdahale kapsamında; işaret dili desteğiyle yapılandırılmış sigara bırakma eğitimi verilmiş, diyafragmatik solunum egzersizleri uygulamalı olarak gösterilmiş ve ekshale karbonmonoksit (CO) ölçümleri yapılarak bireysel farkındalık oluşturulması hedeflenmiştir.

Bulgular: Katılımcıların %33’ünün aktif sigara kullanıcısı olduğu saptanmıştır. TSOY-32 sonuçları, katılımcıların %70’inin “yetersiz”, %18’inin ise “sorunlu-sınırlı” sağlık okuryazarlığı düzeyine sahip olduğunu ortaya koymuştur. Düşük sağlık okuryazarlığı ile sigara kullanımı arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki bulunamamıştır (p<0,05). Sigara içenlerin ortalama ekshale CO düzeyi 22,5 ppm olarak ölçülmüş; müdahale kapsamındaki bir dakikalık nefes egzersizi sonrasında CO düzeylerinde %10’luk bir düşüş kaydedilmiştir. Eğitim ve ölçümler sonrasında katılımcıların %66’sı sigarayı bırakmayı düşündüğünü ifade etmiştir.

Sonuç: Bu çalışma, işitme engelli çalışanların sağlık okuryazarlığı düzeyinin kritik derecede düşük olduğunu ve bu grubun tütün kontrolü müdahalelerinde ihmal edildiğini göstermektedir. İşaret dili desteği, solunum egzersizleri ve CO ölçümünü birleştiren bu model, Türkiye’de ve dünyada öncü bir örnek teşkil ederek işitme engelli bireylerde sigara bırakma motivasyonunu artırmada yüksek etkinlik sağlamıştır. İş yeri temelli, erişilebilir ve çok bileşenli bu tür uygulamaların yaygınlaştırılması, sağlıkta fırsat eşitliğinin sağlanması açısından elzemdir.

Keywords: tütün kontrolü, işitme engelli bireyler, sağlık okuryazarlığı, sigara bırakma, CO ölçümü