Giriş ve Amaç: Dünya Sağlık Örgütü verilerine göre tütün kullanımı, her yıl 8 milyondan fazla ölüme yol açan, önlenebilir hastalıklar listesinde ilk sırada yer alan küresel bir halk sağlığı sorunudur.¹ Türkiye’de 4207 sayılı Kanun ile kapalı alanlarda tütün tüketimi yasaklanmıştır.² Bu süreçte vatandaşlar, ihbarlar aracılığıyla “Dumansız Hava Sahası”nın korunmasında kritik bir toplumsal denetim rolü üstlenmektedir.^3,4 Bu çalışmanın amacı, 1 Mart 2025 - 28 Şubat 2026 tarihleri arasında Sultangazi İlçe Sağlık Müdürlüğü’ne gelen tütün ihbarlarının dağılımını, mekan türlerini ve saha müdahalelerinin etkinliğini betimsel olarak incelemektir.

Yöntem: Tanımlayıcı tipteki bu araştırmanın verileri, Sultangazi İlçe Sağlık Müdürlüğü “Dumansız Hava Sahası Denetim Sistemi” kayıtlarından elde edilmiştir. Belirtilen bir yıllık dönemdeki 155 vatandaş ihbarı analiz edilmiştir. İstatistiksel analizlerde sayı, yüzde (%) ve ikili değişkenlerin karşılaştırılmasında Ki-Kare testi kullanılmıştır.

Bulgular: İncelenen 155 ihbarın %95,5’i dış kaynaklı bildirimlerden oluşmaktadır. İhbarlar mevsimsel olarak kış aylarında (%40,0) yoğunlaşırken, en yüksek bildirim Şubat (%18,7), en düşük ise Temmuz (%3,2) ayında gerçekleşmiştir. İhbarların %40,0’ı yasaklı alanda tütün kullanımıyla ilgiliyken, %29,7’sinde adres veya işletme bilgisinin yetersiz olduğu saptanmıştır.

Operasyonel açıdan denetimlerin %64,5’i ihbarı takip eden ilk 2 saat içinde gerçekleştirilmiştir. Toplam ihbarların %18,1’inde ihlal tespit edilmiştir. Yapılan analizler, müdahale hızı ile ihlal tespiti arasında anlamlı bir ilişki olduğunu göstermiştir; ilk 2 saatte yapılan müdahalelerde ihlal tespit oranı %25,0 iken, 2 saatten sonra bu oran %5,5’e gerilemektedir (p=0,002). Ayrıca, kış aylarındaki denetimlerde ihlal saptanma oranı (%32,3) diğer mevsimlere göre anlamlı derecede yüksektir (p=0,003). Denetim ekiplerinde kadın personelin yer alması durumunda ihlal tespit oranı (%24,7), erkek personelin bulunduğu denetimlere (%8,2) göre daha yüksek bulunmuştur (p=0,01).

Tartışma ve Sonuç: Bulgular, toplumun tütünle mücadelede “temiz hava hakkı”na sahip çıktığını göstermektedir.^2,4 İhbar ve ihlallerin kış aylarında zirve yapması, tütün kullanımının soğuk hava nedeniyle kapalı alanlara kaymasıyla açıklanabilir. Bu durum, denetim stratejilerinin kış döneminde yoğunlaştırılması gerektiğini düşündürmektedir.

Çalışmanın en çarpıcı çıktısı, “anlık müdahale” ilkesinin başarısıdır. 2 saatlik gecikme sonrası tespit oranındaki sert düşüş, dumanın dağılması veya kişilerin mekandan ayrılmasıyla ilişkilidir.³ Ayrıca adres bilgisindeki yetersizlikler, vatandaşların “Yeşil Dedektör” gibi konum bazlı uygulamalar konusunda bilinçlendirilmesi gerektiğini göstermektedir.

Kadın personelin denetimlerdeki başarı oranı (%24,7), denetim ekiplerindeki cinsiyet çeşitliliğinin etkinliği artırabileceğine işaret etmektedir. Türkiye genelinde ve sağlık çalışanları özelinde yapılan araştırmalar, kadınlardaki tütün kullanım oranının erkeklere göre daha düşük olduğunu göstermektedir.^5,6 Kaynaklarda, denetim ekiplerindeki görevlilerin “yapılan denetime inanmalarının” sistemin işleyişi açısından kritik olduğu vurgulanmaktadır.^7,8

Sonuç olarak; ihbar odaklı denetimlerde başarı için ilk 2 saatlik müdahale kapasitesi korunmalı ve veri kalitesi iyileştirilmelidir. Mevcut denetimlerin anlık gözlemle sınırlı kalması bir kısıtlılık oluşturmaktadır. Bu nedenle, geciken denetimlerde dahi geriye dönük maruziyeti kanıtlayabilecek; ortam hava numuneleri veya yüzeylerdeki sarf malzemeleri üzerinden tütün dumanı artıklarını (third-hand smoke) saptayabilen biyokimyasal/teknolojik analiz yöntemlerinin denetim sistemine entegre edilmesi önerilmektedir.

Keywords: tütün kontrolü, dumansız hava sahası, sağlık denetimi, ihbar yönetimi