Giriş: Elektronik sigaralar (e-sigara), ilk kez 2003 yılında patentlenmiş olup kısa sürede küresel bir pazar hacmine ulaşmıştır.¹ Temelde bir batarya ve ısıtma elemanı içeren bu cihazlar, nikotin ve çeşitli aromaları içeren likitleri aerosol haline getirerek kullanıcıya ulaştırır.^2,3 Sigara içme deneyimini taklit eden birinci nesil cihazlardan, günümüzdeki gelişmiş tank sistemlerine kadar evrilen bu ürünler, özellikle aromatik içerikleri sayesinde ilk kez deneyen genç kullanıcılar için cazip bir başlangıç noktası oluşturmaktadır.^4,5 Nikotinli e-sigaraların yüksek bağımlılık potansiyeline sahip olduğu ve EVALI gibi akut, ciddi akciğer hasarlarına yol açabildiği kanıtlanmış olmasına rağmen, ürünlerin uzun vadeli sağlık etkileri üzerindeki endişeler sürmektedir.^6,7 Dünya genelinde 34 ülkede satışı yasaklanmış olsa da, pek çok ülkede hala yeterli yasal düzenleme bulunmamaktadır.⁶

Amaç: Bu çalışmanın amacı, üniversite öğrencilerinin e-sigara kullanım prevalansını ve kullanım alışkanlıklarını saptamak; bağımlılık düzeyleri ile duyusal beklentiler arasındaki ilişkiyi ve bağımlılığa etki eden temel faktörleri değerlendirerek sağlık politikalarına ışık tutacak veriler sunmaktır.

Gereç ve Yöntemler: Araştırma, Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi Sağlık Hizmetleri Meslek Yüksekokulu’nda öğrenim gören yaklaşık 1900 öğrenciyi kapsayan kesitsel tipte epidemiyolojik bir çalışmadır. Araştırmanın örneklem büyüklüğü; beklenen prevalans %50, güven aralığı %99 ve hata payı %5 kabul edilerek 492 olarak hesaplanmıştır.8 Çalışma sürecinde hedeflenen bu sayıya ulaşılarak toplam 497 öğrenci ile araştırma tamamlanmıştır. Veriler, 2025 yılının aralık ayında çevrimiçi anket formu aracılığıyla toplanmıştır. Veri toplama aracında sosyodemografik soruların yanı sıra Fagerström Nikotin Bağımlılık Testi^9,10, E-Sigara Bağımlılığı Ölçeği (EBÖ)^11,12 ve Duyusal Elektronik Sigara Beklentileri Ölçeği (DESBÖ)^12,13 kullanılmıştır. İstatistiksel değerlendirmede tanımlayıcı analizler, ki-kare testi ve verilerin normal dağılmaması nedeniyle non-parametrik testler (Mann-Whitney U, Kruskal-Wallis ve Spearman Korelasyon) uygulanmıştır.

Bulgular: Çalışmaya katılan öğrencilerin 416’sı kadın (%83,7), 81’i erkekti (%16,3) ve yaş ortalamaları 20,39 (±4,91) idi. Katılımcıların %35,0’inin sigara, %7,6’sının e-sigara ve %3,4’ünün ısıtılmış tütün ürününü aktif olarak kullandığı saptandı. E-sigara kullanımı sıklığı; erkeklerde, alkol kullananlarda ve eş zamanlı geleneksel sigara kullanımı olanlarda daha fazla idi (p<0,001). Analiz sonuçları, e-sigara bağımlılığı ölçeğinden (EBÖ) alınan toplam puan ile günlük seans sayısı (r=0,585, p<0,001), DESBÖ “Haz” (r=0,654, p<0,001) ve “Buhar Bulutları” (r=0,380, p=0,019) alt boyutları arasında pozitif korelasyon olduğunu gösterdi. Ayrıca e-sigara içicilerinin vücut kitle indekslerinin, içmeyenlere göre anlamlı düzeyde daha yüksek olduğu tespit edildi (p=0,029).

Tartışma ve Sonuç: Üniversite öğrencilerinin yaklaşık 6’da biri e-sigara kullanmaktadır. Alkol ve geleneksel sigara kullanımı ile e-sigara kullanımının bir arada görülmesi, riskli sağlık davranışlarının bir arada bulunduğunu göstermektedir.¹⁴ Bulgular, e-sigara kullanımının, yalnızca nikotin isteğini karşılamaya yönelik olmadığını, aynı zamanda duyusal beklentiler ile şekillenen bir davranış olduğunu düşündürmektedir. Bağımlılığın haz faktörü ile güçlü ilişkisinin olması, duyusal pazarlama stratejilerine karşı önlem alınması gerektiğini ortaya koymaktadır. Gelecekte, gençlerin e-sigaraya erişimini zorlaştıran ve e-sigaranın duyusal çekiciliğini azaltmaya yönelik politika önlemleri geliştirilmelidir.

Keywords: elektronik sigara, bağımlılık, üniversite öğrencileri, duyusal beklentiler, halk sağlığı