Öz

Giriş: Tütün kullanımı dünya genelinde her yıl 8 milyondan fazla ölüme neden olan en önemli önlenebilir risk faktörlerinden biridir, küresel ölçekte 1,3 milyardan fazla insan tütün ürünü kullanmaktadır.1 Türkiye’de 15 yaş ve üzeri nüfusta her gün tütün mamulü kullananların oranı 2022 yılında %28,3 olarak belirlenmiş; bu oran erkeklerde %41,3, kadınlarda ise %15,5 düzeyinde tespit edilmiştir.2 Tütün kontrolü politikalarında kitle iletişim kampanyaları; farkındalık oluşturma, sosyal normları dönüştürme ve sigara bırakma davranışını teşvik etme açısından kritik müdahalelerdir. Yüksek maruziyet düzeyine sahip medya kampanyalarının sigara bırakma niyetini artırabildiğini ve bırakma hizmetlerine başvuruları yükseltebildiğini göstermektedir.3,4

Yöntem: Bu çalışmanın amacı Türkiye’de yürütülen ulusal bir tütün kontrolü iletişim kampanyasının medya performansını değerlendirmek ve çok kanallı iletişim stratejisinin potansiyel davranış değişikliği etkilerini analiz etmektir. Çalışma gözlemsel ve karşılaştırmalı medya performans analizi olarak tasarlanmıştır. Kampanyanın dijital medya çıktıları Facebook, Twitter/X ve Instagram platformlarından elde edilen analitik veriler kullanılarak analiz edilmiştir. 2024 yılı Eylül–Aralık dönemi ile 2025 yılı aynı dönem verileri karşılaştırılmıştır.

Sosyal medya performansı etkileşim ve gösterim göstergeleri üzerinden değerlendirilmiştir. Ayrıca 2025 yılı kampanya döneminde yürütülen radyo spotu ve televizyon kamu spotu yayınları analiz kapsamına dahil edilerek kampanyanın çok kanallı erişim kapasitesi değerlendirilmiştir. Kampanyanın davranış modeli çerçevesinde yorumlanmıştır.5

Bulgular: 2024 yılı Eylül–Aralık döneminde sosyal medya platformlarında elde edilen etkileşim Facebook’ta 3.369, Twitter’da 721 ve Instagram’da 4.279 olarak belirlenmiştir. Aynı dönemde gösterimler sırasıyla 4.320, 7.750 ve 10.586 olarak hesaplanmıştır.

2025 yılında dijital görünürlükte belirgin bir artış gözlenmiştir. Twitter etkileşimi 4.604’e ve Instagram etkileşimi 6.637’ye yükselmiştir. Facebook etkileşimi ise 2.366’ya düşmüştür. Gösterim sayıları Twitter’da 88.708 ve Instagram’da 89.930 seviyesine yükselmiştir.

2025 yılı kampanya döneminde sosyal medya üzerinden elde edilen toplam gösterim sayısı 183.141’e ulaşmıştır. Kampanya aynı dönemde 11.911 radyo spotu ve 10.613 televizyon kamu spotu yayını ile desteklenmiştir.

Toplam etkileşim oranı yaklaşık %7,4 olarak hesaplanmış olup bu oran kamu iletişim kampanyalarında yaygın olarak bildirilen %2–5 etkileşim aralığının üzerinde bir performansa işaret etmektedir.

Tartışma: Bu çalışmanın bulguları, çok kanallı medya stratejilerinin tütün kontrolü iletişiminde geniş ölçekli maruziyet oluşturma kapasitesine sahip olduğunu göstermektedir. Özellikle sosyal medya ile televizyon ve radyo gibi geleneksel medya araçlarının birlikte kullanılması kampanya görünürlüğünü belirgin biçimde artırmıştır. Medya kampanyalarının etkililiği sıklıkla “maruziyet dozu” kavramı ile ilişkilendirilmekte ve yüksek maruziyet yoğunluğunun sigara bırakma davranışı üzerinde olumlu etkiler yaratabileceği belirtilmektedir.3

Medya maruziyetinin davranış değişikliğine dönüşmesi otomatik değildir. Cochrane derlemeleri medya kampanyalarının farkındalık ve bırakma niyeti üzerinde güçlü etkiler oluşturabildiğini, ancak kalıcı davranış değişikliğinin çoğu zaman bırakma hizmetleri ve politika destek mekanizmaları ile birlikte ortaya çıktığını göstermektedir.4 Televizyon tabanlı tütün kontrolü kampanyalarının sigara bırakma hattı başvurularını ve çevrim içi bilgi aramalarını artırdığı da gösterilmiştir.6

Çok kanallı medya kampanyaları tütün kontrolü politikalarında güçlü bir farkındalık ve motivasyon üretmektedir. Ancak gerçek halk sağlığı etkisinin ortaya konulabilmesi için medya performans göstergelerinin sigara bırakma hizmetleri verileri ile yorumlanması gerekmektedir. Bu tür değerlendirme modelleri, tütün kontrolü iletişim stratejilerinin sağlık sistemi üzerindeki gerçek etkisini ortaya koymak açısından kritik öneme sahiptir.

Anahtar Kelimeler: tütün kontrolü, kitle iletişim kampanyaları, sigara bırakma, davranış değişikliği, medya kampanyası

Referanslar

  1. World Health Organization (WHO). WHO report on the global tobacco epidemic 2023. Geneva: WHO; 2023.
  2. Türkiye İstatistik Kurumu. Türkiye Sağlık Araştırması, 2022. Ankara: TÜİK; 2023. Erişim adresi: https://veriportali.tuik.gov.tr/tr/press/49747
  3. Wakefield MA, Loken B, Hornik RC. Use of mass media campaigns to change health behaviour. Lancet 2010; 376(9748): 1261-1271.
  4. Bala MM, Strzeszynski L, Topor-Madry R. Mass media interventions for smoking cessation in adults. Cochrane Database Syst Rev 2017; 11: CD004704.
  5. Michie S, van Stralen MM, West R. The behaviour change wheel: a new method for characterising and designing behaviour change interventions. Implement Sci 2011; 6: 42.
  6. Sims M, Salway R, Langley T, Lewis S, McNeill A, Szatkowski L, et al. Effectiveness of tobacco control television advertising in changing tobacco use in England. Addiction 2014; 109(6): 986-994.

Telif hakkı ve lisans

Telif hakkı © 2026 Yazar(lar). Açık erişimli bu makale, orijinal çalışmaya uygun şekilde atıfta bulunulması koşuluyla, herhangi bir ortamda veya formatta sınırsız kullanım, dağıtım ve çoğaltmaya izin veren Creative Commons Attribution License (CC BY) altında dağıtılmıştır.

Nasıl atıf yapılır

Esin, A., Şahin, Ç. E., Muharremoğlu, Z. D., Halaç, Ş., Koç, O., & Atak, M. (2026). Tütün kontrolünde “Başarabilirsin” kampanyasının etkisi: Sağlık Bakanlığı’nın ulusal bir medya kampanyasının karşılaştırmalı değerlendirmesi. Sağlık için Sigara Alarmı, 6, 18-19. https://doi.org/10.64511/TJTC.2026.77