Giriş

Tütün salgını, küresel düzeyde önemli halk sağlığı sorunlarından biri olarak kabul edilmektedir.¹ Tütün kullanımına bağlı dünyada yılda yedi milyondan fazla ölüm meydana gelmekte, bu ölümlerden yaklaşık 1,3 milyonu sigara dumanına pasif etkilenimden kaynaklanmaktadır.² Tütün kullanımı; koroner kalp hastalıkları, inme, kronik obstrüktif akciğer hastalığı, diyabet ve çeşitli kanser türleri gibi başlıca ölüm nedenlerinin oluşmasında rol oynamaktadır. Tütün kullanımının bireysel sağlık etkileri yanında toplum sağlığı üzerinde de ciddi ve yaygın etkiler yarattığı bilinmektedir.³

Tütün salgınının küresel ölçekte kontrol altına alınabilmesi için tütünle mücadelede ilk uluslararası anlaşma olan “Tütün Kontrolü Çerçeve Sözleşmesi (TKÇS-Framework Convention on Tobacco Control-FCTC)” 21 Mayıs 2003 tarihinde DSÖ’nün 56. Dünya Sağlık Asamblesinde kabul edilmiştir.⁴ Sözleşmeye günümüzde Türkiye dahil 183 ülke taraftır.¹ Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) tarafından 2025 yılında yayımlanan Küresel Tütün Salgını Raporunda, tütün kontrolünde kaydedilen ilerlemelerin sürdürülmesi ve hızlandırılması gerektiğini vurgulamaktadır.²

Tütün endüstrisinin giderek artan müdahaleleri, mevcut politikaların etkinliğini azaltabilmekte ve küresel tütün kontrol çabalarını zorlaştırmaktadır.²Tütün kontrolü müdahalelerinin en önemlileri arasında tütün ürünlerinin reklamı, tanıtımı ve sponsorluğunun sınırlandırılması yer almaktadır. Ancak günümüzde doğrudan tütün ürün reklamlarının yanı sıra tütün dijital medya platformları içeriklerinde üstü kapalı biçimde varlığını sürdürmektedir. Geleneksel medya araçlarına kıyasla daha hızlı yayılan ve daha genç yaş gruplarına ulaşan dijital platformların, tütün ürünlerinin görünürlüğü açısından önemi artmaktadır.⁵ Özellikle YouTube gibi video paylaşım platformlarında, müzik klipleri gençler arasında en çok tüketilen içerikler arasında yer almaktadır ve kliplerdeki görsel ögelerin izleyicilerin davranışlarını etkileyebilecek düzeyde güçlü mesajlar içerebildiği belirtilmektedir.^6,7 YouTube’da yer alan müzik video klipleri erişim ve içerik çeşitliliği açısından geniş bir yelpazeye sahiptir. Knutzen, Moran ve Soneji’nin Amerika Birleşik Devletleri’nde 2013 ile 2017 yılları arasında yaptıkları çalışmada, 796 hip-hop müzik videosu incelenmiş ve bu videolarda %40,2 ile %50,7 arası sıklıkta yanıcı veya elektronik tütün ürün kullanımı, sigara dumanı veya sigara üfleme gibi görüntüler saptanmıştır.⁸ Başka bir çalışmada incelenen müzik videolarında 2018 yılında 280 olan tütün görselleri 2020 yılında 522’ye yükselmiştir.⁹ Sanatçıların sahip olduğu sosyal etkinin yanı sıra şarkıların içerikleri dinleyicileri etkileyebilmektedir. Mekemson ve Glantz ile Haro ve arkadaşlarının yaptıkları çalışmalarda, medya içeriklerinde tütün görsellerine maruz kalmanın, genç bireylerin tütün kullanmaya başlaması açısından bir risk faktörü olduğunu belirtilmiştir.^10,11 Kliplerde yer alan tütün sahneleri, tütün kullanımını özendirici bir unsur olarak sunulmakta, genç izleyiciler arasında bu davranışın normalleştirilmesine ve cazip hale getirilmesine neden olduğunu düşündürmektedir.

Türkiye İstatistik Kurumu’nun (TÜİK) 2024 yılı Hanehalkı Bilişim Teknolojileri Kullanım Araştırması’na göre, Türkiye’de 16-74 yaş grubundaki bireylerin %88,8’i internet kullanmaktadır; en çok kullanılan sosyal medya platformu %82,4 ile YouTube’dur.¹² We Are Social ve Meltwater iş birliği ile hazırlanan ve dijital trendler konusunda yaygın olarak referans alınan “Digital 2024” raporuna göre, Ocak 2024 itibarıyla YouTube’un Türkiye’de yaklaşık 57,5 milyon kullanıcısı bulunmaktadır. Bu çalışmada 3-9 Şubat ve 5-11 Mayıs 2025 tarihleri arasında YouTube Türkiye’de en popüler 100 müzik klibinde tütün ve tütün ürünleri içeriklerine ilişkin mesajların değerlendirilmesi amaçlanmıştır. Türkiye’de YouTube platformunun kullanıcı sayısının yüksek olması tütün ürünlerine görsel olarak maruz kalımın değerlendirilmesi açısından önemlidir.¹³

Gereç ve Yöntem

Bu araştırma tanımlayıcı tiptedir. YouTube Music uygulamasında 3–9 Şubat ve 5–11 Mayıs 2025 haftalarında “Türkiye’de En Popüler 100 Şarkı” listesinde yer alan şarkılar ve bu şarkılara ait resmi müzik video klipleri incelenmiştir. YouTube, Şubat 2005’te Steve Chen, Chad Hurley ve Jawed Karim tarafından kurulan, Google’ın sahibi olduğu ve merkezi San Bruno, Kaliforniya’da bulunan küresel bir çevrim içi video paylaşım ve sosyal medya platformudur. Platform, kullanıcıların video içerikleri oluşturmasına, paylaşmasına ve tüketmesine olanak tanımaktadır.¹⁴

Veri toplama formu, şarkı ve videolara ait özelliklerin sistematik bir şekilde kaydedilmesini ve analiz edilmesini sağlamak için Excel tabanlı geliştirilmiştir. Form, şarkının genel özelliklerini, sanatçı bilgilerini, şarkı sözlerinde ve videoda tütün ve tütün ürünlerinin varlığı ve kullanımını değerlendiren maddelerden oluşmaktadır.

Bu araştırmada 3-9 Şubat 2025 ve 5-11 Mayıs 2025 haftalarına ait en çok dinlenen 100 şarkının verisi, ilgili haftaları takip eden 10-14 Şubat 2025 ve 12-16 Mayıs 2025 tarihleri arasında toplanmıştır. Veri, Şubat ve Mayıs aylarında danışmanlar gözetiminde halk sağlığında staj yapan tıp fakültesi son sınıf öğrencileri tarafından toplanmıştır. Veri toplama sırasında gözlemciler arası varyasyonu en aza indirmek için o hafta en çok dinlenen 100 şarkı içinde olmayan şarkılardan belirlenen şarkılar tüm grup üyeleri tarafından ayrı bir ortamda dinlenmiştir. Ortak bir toplantıda şarkı tekrar dinlenerek, veri toplama formları karşılaştırılmıştır. Sorun olan alanlarda oluşturulan ortak görüş veri toplama yönergesine eklenmiştir. Her şarkı iki ayrı kişi tarafından ayrı olarak değerlendirilmiştir. Değerlendirme sürecinde, her araştırmacı videoları bireysel olarak izleyip önceden belirlenmiş ölçütlere göre değerlendirme formunu doldurmuştur. Daha sonra aynı şarkıyı değerlendiren iki kişi, ayrı olarak değerlendirdikleri veri toplama formlarını karşılaştırmışlar ve ortak bir form oluşturulmuşlardır.

Araştırmanın veri analizinde sürekli değişkenler için sayı ve yüzde dağılımları, ortalama ve ortanca, en büyük ve en küçük değerler hesaplanmıştır; gruplar arası karşılaştırmalarda kategorik değişkenler için uygun ki-kare testi kullanılmıştır. Araştırmada tip 1 hata değeri α=0,05 olarak kabul edilmiştir. Araştırmada veri girişi ve değerlendirilmesi amacıyla IBM ‘Statistics Package for Social Sciences ‘(SPSS 26.0) istatistik paket programı kullanılmıştır.

Bu araştırma, YouTube’da kamuya açık olarak yayımlanan içeriklerin (müzik video kliplerinin) incelenmesini içerdiğinden, etik kurul onayı ve kurumsal izin gerektirmemektedir.

Bulgular

Bu araştırmada YouTube Türkiye’de 2025 yılında 3-9 Şubat ve 5-11 Mayıs tarihleri arasında en çok izlenen videolardaki şarkı türlerinde ilk sırada pop müzik yer almaktadır (Şubat %63,0; Mayıs %50,0). Her iki hafta içinde de videoların tamamına yakını Türkiye kaynaklıdır ve videoların dili Türkçe’dir (Tablo 1).

Türkiye YouTube’da 3-9 Şubat 2025 haftasında ilk 100 video listesinde en az izlenme sayısı 842.574 ve en fazla izlenme sayısı 1.083.402.440’tır. Mayıs ayında (5-11 Mayıs 2025) yapılan çalışmada en az izlenme sayısı 848.210 ve en fazla izlenme sayısı 1.593.401.472’dir (Tablo 2).

Tütün veya tütün ilişkili ürün görüntüsü içeren videoların izlenme sayıları incelendiğinde, 3-9 Şubat 2025 haftasında en az izlenme sayısı 1.392.455,0 ve en fazla izlenme sayısı 667.946.931,0’dır. Bu sayılar 5-11 Mayıs 2025 haftası için 848.201,0 ve 120.351.039,0’dır (Tablo 2).

Her iki haftada en çok izlenen videoların değerlendirilmesinde; şarkı sözlerinde doğrudan ve dolaylı tütün olması 3-9 Şubat 2025 haftasında %8,0 ve 5-11 Mayıs 2025 haftasında ise %11,0’dır. Video kliplerinde tütün ürünü olması ya da dolaylı olarak gösterilmesi çok daha fazladır. Tütün görüntüsünün doğrudan olması 3-9 Şubat 2025 haftasında %24,2 ve 5-11 Mayıs 2025 haftasında %13,0’dır. Dolaylı görüntü olması ise sırasıyla %1,1 ve %3,0’dır (Tablo 3).

Türkiye YouTube Müzik’te 3-9 Şubat 2025 haftasında en çok izlenen ve tütün ürünü içeren videoların %69,6’sı şarkıcı olup %86,9’u erkektir; bu yüzdeler 5-11 Mayıs 2025 haftası için %50,0 ve %95,8’dir. Şarkıların türleri incelendiğinde her iki haftada da rap (%80,0 ve %78,6) ve pop (%20,0 ve %21,4) müzik ağırlıklı olarak tütün veya tütün ürünü görseli içermektedir (Tablo 4).

Türkiye YouTube’da 3-9 Şubat 2025 haftasında en çok izlenen 100 video içinde tütün ürünü görüntüsü olanların teması sırasıyla %47,8 hüzün-üzüntü (n=11), %39,1 isyan (n=9), %34,8 aşk (n=8), %30,4 şiddet (n=7), %26,1 özlem (n=6) ve %17,4 neşe-eğlence (n=4) şeklindedir. Temalar 5-11 Mayıs 2025 haftası için %50,0 hüzün-üzüntü (n=8) ve aşk (n=8), %43,7 neşe-eğlence (n=7), %37,5 şiddet (n=6), %31,2 isyan (n=5) ve %6,2 özlemdir (n=1) (Tablo 5).

3-9 Şubat 2025 haftasında en çok izlenen video kliplerinde yer alan şarkıların sözlerinde tütün ifadesi bulunan 8 klipten 7’sinde (%87,5) video klibinde de tütün görüntüsü yer alırken, sözlerinde tütün ifadesi bulunmayan 83 klibin %19,3’ünde görüntüde tütün tespit edilmiştir (p < 0,001). Benzer şekilde 5-11 Mayıs 2025 haftasında değerlendirilen şarkıların sözlerinde tütün ifadesi bulunan 8 klibin %62,5’inde videosunda tütün görüntüsü yer alırken, ifade bulunmayan kliplerde bu yüzde %13,0’dır (p = 0,003). Bulgular, şarkı sözlerinde tütün veya tütün ürünü geçen içeriklerin, görsel düzeyde de bu ürünlerin olması istatistiksel olarak anlamlı biçimde daha yüksek olduğunu göstermektedir (Tablo 6).

Tartışma

Bu araştırma, 2025 yılı 3-9 Şubat ve 5-11 Mayıs haftalarında YouTube Türkiye’de en çok izlenen 100 müzik video klibinde tütün ve tütün ürünü kullanımı veya varlığını incelemeyi amaçlamaktadır. Tütün görüntüsü içeren videoların 3-9 Şubat haftasında ortalama izlenme sayısı (74,1 milyon) tüm videoların ortalamasından (66,8 milyon) daha yüksektir; 5-11 Mayıs haftasında ise ortalama izlenmesi (29,4 milyon), tüm videolara kıyasla (57,4 milyon) düşük bulunmuştur; buna rağmen tütün görüntüsü içeren videolar milyonlarca kez izlenmiştir. Ayrıca şarkı sözlerinde doğrudan ya da dolaylı tütün ve tütün ürünü ifadeleri geçen videoların ortalama izlenme sayısı 3-9 Şubat 2025 haftası yaklaşık 145 milyon, 5-11 Mayıs 2025 haftası 218 milyondur. Bu durum tütün ve tütün ürünü görüntü ya da sözlerini içeren müzik videolarının önemli bir izleyici kitlesine ulaştığını göstermektedir. Türkiye’de televizyon ve radyo yayınlarında 4207 sayılı kanunun 3. Maddesi ile 6112 sayılı Radyo ve Televizyonların Kuruluş ve Yayın Hizmetleri Hakkında Kanunun 9. maddesi kapsamında tütün ürünlerinin gösterimine izin verilmemektedir.^15,16 Bununla birlikte, sosyal medya dahil çevrimiçi ortamlarda tütün ürünlerinin yer aldığı içeriklerin ticari amaçlarla paylaşılabilmesi ve bu videoların geniş kitlelere ulaşabilmesi, düzenlemelerin bu platformlar açısından gözden geçirilebileceğine işaret etmektedir. Bu bağlamda, sosyal medya ve çevrim içi platformlara yönelik düzenlemelerin güçlendirilmesi, tütünle mücadele çalışmalarına katkı sunabilecek bir yaklaşım olarak değerlendirilebilir. Tütünle mücadele etkinliğini artırmak için; sosyal medya platformlarıyla iş birliği, çevrimiçi ortamlarda içerik ve reklamlara yönelik düzenlemeler tütün temalı içeriklerin görünürlüğünün azaltılmasında yarar sağlayabilir.

Uluslararası düzeyde, DSÖ TKÇS tütün reklamı, tanıtımı ve sponsorluğunun kapsamlı biçimde yasaklanmasını önermesine karşın, dijital medya, influencer pazarlaması ve kullanıcı etkileşimine dayalı içerikler bu düzenlemelerin fiilen dışında kalabilmektedir. Hindistan’ın 2023 yılında dijital platformları kapsayacak şekilde mevzuatını güncellemesi önemli bir örnek oluşturmakla birlikte, bu tür uygulamalar küresel ölçekte istisna niteliğindedir. Ulusal düzeyde ise Türkiye’de tütün kontrolüne ilişkin güçlü bir yasal çerçeve bulunmasına rağmen, YouTube gibi yurt dışı kaynaklı dijital platformlarda yer alan müzik videolarındaki tütün temsillerinin denetlenmesine yönelik açık ve platforma özgü düzenlemelerin sınırlı olduğu görülmektedir. Çalışmanın bulguları da dijital medya dâhil tüm mecraları kapsayan, içerik temelli ve yaş gruplarına duyarlı tütün kontrolü politikalarının geliştirilmesi gerekliliğini desteklemektedir.^15,17,18

Doğrudan tütün görüntüsüne 3-9 Şubat 2025 haftası videoların %24,2’sinde, 5-11 Mayıs 2025 haftası ise %13,0’ında yer verilmiştir. Şarkı sözlerinde doğrudan tütün ifadesi her iki haftada da yalnızca %7,0, dolaylı ifade olarak ise %1,0 ve %4,0 sıklıkta geçmektedir. Bu durum sözlü ifadelere kıyasla görselliğin daha yaygın kullanıldığını göstermektedir. Rath ve arkadaşlarının Netflix ve kablo TV’de yaptıkları içerik analizinde, popüler programların %86,0’ında tütün ve ürünü görüntülerine rastlanmış ve bu görüntülerin zaman içinde anlamlı şekilde arttığı bulunmuştur.¹⁹ Fitzpatrick ve arkadaşlarının yaptıkları çalışmada da düşük ve orta gelirli ülkelerde, sosyal medya ve dijital platformların tütün kullanımı ve tütün markalarının düzenli olarak yer aldığı tütün tasvirleri için önemli bir mecra haline geldiğini göstermektedir.²⁰ Bu veriler, tütün ürünlerinin dijital içeriklerde görünürlüğünün uluslararası alanda da bir sorun olmaya devam ettiğini göstermektedir. Oysaki Türkiye’de de kabul edilen Tütün Kontrolü Çerçeve Sözleşmesi’nin 13. maddesi, sözleşmeyi kabul eden ülkelerin tütün reklamı, promosyonu ve sponsorluğunu yasaklayacağını taahhüt etmektedir.²¹ Bu çerçevede, içerik üreticilerine, video yapımcılarına ve sanatçılara yönelik farkındalık kampanyaları düzenlenerek, tütün kullanımını özendiren görsellerin paylaşılmaması konusunda rehberlik sağlanması önem taşımaktadır. Eğitim kurumları ve sivil toplum kuruluşlarıyla iş birliği yapılarak, gençlerin dijital içeriklerdeki tütün temsillerinin farkına varması ve bu içeriklere eleştirel yaklaşabilmesi sağlanmalıdır. Tüm bu önlemler, dijital ortamda tütünle mücadelede daha bütüncül ve etkili bir yaklaşımın geliştirilmesine katkı sağlayacaktır.

Bu çalışmada tütün ve tütün ürünleri genel bir başlık altında değerlendirilmiş olmakla birlikte, mevcut literatür algıların ürün türlerine göre önemli ölçüde farklılaştığını göstermektedir. Han ve arkadaşlarının sosyal medya platformlarında yaptıkları nitel bir çalışmada, elektronik sigaraların geleneksel sigaralara kıyasla daha “zararı azaltılmış”, “modern” ve “günlük yaşamla uyumlu” ürünler olarak sunulduğu ortaya koyulmuştur. Yine aynı çalışmada Instagram ve TikTok içeriklerinde, elektronik sigaranın sağlıklı bir yaşam tarzıyla çelişmediği yönündeki vurguların öne çıktığı bildirilmiştir. Bu tür yanıltıcı sağlık söylemleri, tütün ürünlerine ilişkin risk algısını azaltarak zararsızlık algısını güçlendirebilmektedir. Bu nedenle, dijital medyada yer alan tütün temsillerinin ürün türleri arasındaki farklılıklar gözetilerek ele alınması, maruz kalımın niteliğinin ve olası etkilerinin daha kapsamlı biçimde değerlendirilmesine olanak sağlayacaktır.²²

Görsel temsillerin sözlü anlatımlardan daha sık kullanılması, genç izleyici kitlesi üzerinde daha güçlü bir davranışsal etki potansiyeli taşımaktadır. Sosyal medya ve video platformlarındaki bu görsel temsiller, tütün ürünlerini normalleştirmektedir. Dijital medya ortamlarında tütün ve tütün ürünlerinin eğlence, popülerlik ve çekicilik unsurlarıyla sunulması, bu ürünlerin kullanımını normalleştiren bir etki oluşturmaktadır. Donaldson ve arkadaşlarının 29 çalışmayı kapsayan sistematik derleme ve meta-analizinde, sosyal medyada tütün içeriğine maruz kalmanın davranışsal sonuçlara dönüştüğü ve bu tür içeriklere maruz kalan bireylerin hem yaşam boyu hem de son 30 gün içinde tütün kullanma olasılıklarının yaklaşık iki kat arttığı gösterilmiştir.²³ Benzer biçimde, Vassey ve arkadaşları influencer’lar aracılığıyla sunulan elektronik sigara içeriklerinin genç yetişkinlerde zarar algısını azalttığını ve kullanım eğilimini artırdığını bildirmiştir.²⁴ Ayrıca, Instagram’da puro ve benzeri yanıcı tütün ürünlerine yönelik pazarlama içeriklerinin yüksek etkileşim odaklı stratejilerle sunulmasının, bu ürünlerin görünürlüğünü ve sosyal kabulünü güçlendirdiği rapor edilmiştir.²⁵

Medya okuryazarlığı, bireylerin görsel, işitsel ve yazılı medya mesajlarına erişebilme, bu mesajları eleştirel biçimde değerlendirebilme ve gerektiğinde medya içeriği üretebilme becerisi olarak tanımlanmaktadır.²⁶ Bu becerinin, tütün ürünleri ile sosyal medya içerikleri arasındaki ilişkinin anlaşılmasında önemli bir rol oynadığı düşünülmektedir. Medya okuryazarlığı düzeyi daha yüksek olan bireylerin, medyada yer alan içerikleri ve pazarlama unsurlarını ayırt etme konusunda daha başarılı olduğu; bunun da tütün ürünlerine ilişkin risk algısının şekillenmesine katkı sağlayabileceği bildirilmektedir. Salgado ve arkadaşlarının çalışmasında, medya okuryazarlığı düzeyi yüksek gençlerde sigara içme ve gelecekte sigara deneme olasılıklarının daha düşük olduğu gözlenmiştir.²⁷ Benzer şekilde, medya okuryazarlığı ile gençlerde tütün ve alkol gibi riskli davranışlara yönelik niyetler arasında ters yönlü bir ilişki olduğu rapor edilmiştir.²⁸ Bu bulgular, dijital ortamlarda tütün içeriklerine yönelik eleştirel farkındalığı artırmayı hedefleyen medya okuryazarlığı temelli yaklaşımların, korunmaya yönelik bir çerçeve sunabileceğini düşündürmektedir.

Ranker ve arkadaşları tarafından 2024 yılında yayımlanan çalışma, sosyal medya kullanım sıklığı ile tütün kullanım riski arasında güçlü bir ilişki olduğunu göstermiştir. Araştırmada sosyal medyada tütün markalarını takip eden ya da içerikleriyle etkileşime giren gençlerin tütün ve tütün ürünü deneme riskinin arttığı belirtilmektedir.²⁹ Bu araştırmada tütün görsellerinin gençlerin davranışlarına etkisi doğrudan incelenmemiş olması bir sınırlılık olarak değerlendirilmelidir. Literatürde sosyal medya ve video platformlarında yer alan tütün görsellerinin potansiyel bir pazarlama etkisi taşıdığı gösterilmektedir. Bu bağlamda, video platformlarındaki yüksek izlenme sayılarına sahip içeriklerdeki tütün görsellerinin, gençlerin bu ürünlerle karşılaşma sıklığını artırmaktadır.³⁰ Karen Evans Reeves’in 2023 tarihli yazısında bu konu vurgulanmış, müzik aracılığıyla sunulan sigara temsillerinin sosyal öğrenme yoluyla gençlerin deneme ve kullanım davranışını tetikleyebilecek ciddi bir uyarıcı olduğu belirtilmiştir. Özellikle düzenlenen müzik festivallerinde tütün markalarının stratejik yerleşimi müziğin pazarlama aracı olarak kullandığını göstermektedir.³¹ Aynı zamanda araştırmalar düşük ve orta gelirli ülkelerdeki izleyicilerin bu etkilere karşı daha savunmasız olduğunu vurgulamaktadır. Tütün endüstrisi tarafından büyüme alanı olarak görülen bu ülkeler aynı zamanda tütün karşıtı kitle iletişim kampanyalarına da yeterince yer vermektedir.²⁰Türkiye’de tütün görsel temsilinin davranışa etkisini inceleyen deneysel ve gözlemsel araştırmaların yapılması gerekmektedir. Ayrıca video platformlarındaki görüntülerin gençlerin risk algısı ve davranış tercihleri üzerindeki etkisi değerlendirilmelidir.

Araştırmada her iki haftada da en çok dinlenen şarkı türü pop ve rap müzik türüdür. Tütün ve tütün ürünü görseli de en çok bu iki türde geçmektedir. Müzik, gençlerin yaşamında önemli bir yer tutmaktadır. Son yılların popüler müzik türünden olan rap/hip-hop, şarkı sözlerinde sıkça şiddet ve madde kullanımına göndermeler yapması nedeni ile olumsuz davranışları teşvik ettiği gerekçesiyle eleştirilmektedir.³² Araştırmalar alkol, sigara ve esrar kullanımının rap/hip-hop gibi asi ve enerjik müzik türlerinden hoşlananlarda daha yüksek, pop müzik dinleyenlerde ise daha düşük düzeyde ilişkili olduğunu göstermektedir.^33-36 Mulder ve arkadaşlarının 12-16 yaş arasındaki 7.324 genç üzerinde yaptığı çalışmada, rap/hip-hop müzik dinlemenin kızlarda sigara içme sıklığı ile ilişkili olduğu bulunmuştur.³⁷

Video kliplerde tütün veya tütün ürünü kullanan kişilerin büyük çoğunluğunu her iki haftada da şarkıcılar ve erkek bireyler oluşturmaktadır. Bu bulgu, içerik üreticilerinin tütün kullanımını özellikle erkek sanatçılar üzerinden sembolleştirdiğini düşündürmektedir. Tran ve arkadaşlarının 2024 yılında Vietnam’da gerçekleştirdiği çalışmada, tütün kullanımını içeren müzik videolarının çoğunda genç yetişkin erkek sanatçıların yer aldığı ve bu sahnelerin çoğunlukla eğlence ortamları, sahne performansları veya bireysel özgürlük temalarıyla ilişkilendirildiği belirlenmiştir. Aynı çalışmada, erkek sanatçıların sigara kullanımının sosyal statü, karizma ve bağımsızlık imajlarıyla birlikte sunulduğu vurgulanmıştır.³⁶ Kadınların sigara içmesi çekicilik ve isyan aracı olarak sunulurken, erkeklerin sigara içmesi ise güç, özgürlük aracı olarak yansıtılmaktadır.³⁸ Türkiye Hane Halkı Sağlık Araştırması 2023’e göre nüfusun %34,8’i tütün ve tütün ürünleri kullanmaktadır ve erkeklerin (%46,1) kadınlara (%23,6) kıyasla tütün kullanım sıklığı neredeyse iki kat daha yüksektir.³⁹ Tütün kullanımını, çevresel faktörler (akran etkisi, ebeveynlerin kullanımı, sosyal ve fiziksel ortamlar), biyolojik/genetik yatkınlık, ruh sağlığı, kişisel görüşler ve sosyoekonomik durum gibi çok sayıda etken şekillendirmektedir.⁴⁰ Bunun yanında toplumsal normlar ve cinsiyet rolleri de tütün kullanımında önemli bir faktör olarak değerlendirilebilir. Bu nedenle, müzik videolarında tütün kullanımına ilişkin içeriklerin yalnızca gösterim sıklığı açısından değil, aynı zamanda cinsiyet bağlamında da değerlendirilmesi gerekmektedir.

Tütünle ilişkili ifadelerin tematik dağılımı incelendiğinde, hüzün-üzüntü ve aşk temalı şarkılarda tütünle ilişkili ifadelere daha sık rastlanmıştır (Tablo 5). Şarkı sözlerinde tütün veya tütün ürünü ifadelerinin yer alması, bu ürünlerin video görüntülerinde bulunma sıklığıyla istatistiksel olarak anlamlı ilişkili bulunmuştur (Şubat: p<0,001; Mayıs: p=0,003) (Tablo 6). Habib ve arkadaşları Bangladeş’te üniversite öğrencileri üzerinde yürüttükleri kesitsel araştırmada tütün kullanımının ruh sağlığı ile ilişkili olduğunu bulmuştur. Bu bulgular, tütün kullanımının belirli duygusal durumlarla, örneğin yaşamdan memnuniyetsizlik, izolasyon veya endişe ve depresyon gibi ruhsal durumlarla ilişkilendirilebileceğini düşündürmektedir.⁴¹

Tüm bu bulgularda müzik videolarının gençlerin tütün kullanımını özendirici bir risk faktörü olma olasılığı söz konusudur. Onyeaka ve arkadaşlarının, televizyon ve yayın platformlarındaki (YouTube, Netflix, Apple Music, Fizy, TikTok vb.) tütünle karşılaşma örüntülerini inceleyen çalışmalarında, sigara içmenin medya içerikleri aracılığıyla görünür kılınmasının tütün ürünlerine başlama ve mevcut kullanıcıların tüketimi sürdürmesinde etkili olabileceği gösterilmiştir.⁴² Truth Initiative’in raporunda yayın platformlarında tütün kullanımına yönelik maruz kalımın yüksek olduğu vurgulanmaktadır. Bu durum, YouTube gibi dijital video platformlarının eğlence amacının yanı sıra tütün pazarlamasının dolaylı bir aracı haline geldiğini göstermektedir.^42,43 Gençlerin tütün kullanımının özendirilmesine ilişkin ortamların azaltılmasına yönelik müdahalelere gereksinim vardır. Bu müdahaleler arasında gençlere örnek olan kişilerin olumlu davranışların geliştirilmesi ve olumlu yaşam mesajları vermelerine yönelik girişimler önem taşımaktadır.

Bu çalışmanın güçlü yönlerinden biri, sanatçıların bilerek ya da bilmeyerek tütün kullanımını özendirebilecek görsellerinin tanımlanmasına odaklanan araştırmaların sınırlı sayıda olmasıdır. Bu yönüyle çalışmanın, mevcut literatüre özgün bir katkı sunacağı düşünülmektedir. Görsel içeriklerin sistematik biçimde incelenmesi, tütün kullanımını azaltmaya yönelik müdahalelerin tasarlanmasında ve sanat alanında farkındalık oluşturulmasında yol gösterici niteliktedir. Bununla birlikte çalışmanın bazı sınırlılıkları bulunmaktadır. Tütün kullanımı tek bir madde olarak ele alınmış, tütün ürünlerinin çeşitliliği (nargile, e-sigara vb.) ayrı ayrı incelenmemiştir. Bu nedenle ileride yapılacak çalışmalarda farklı tütün ürünlerinin görsel temsillerinin de değerlendirilmesi önemlidir. Ayrıca çalışma yalnızca iki haftalık bir zaman periyodunu kapsamaktadır. Daha uzun süreli ve farklı dönemleri içeren çalışmalar, bu alandaki eğilimlerin daha kapsamlı biçimde anlaşılmasına katkı sağlayacaktır.

Sonuç

Bu araştırmada, 2025 yılı 3-9 Şubat ve 5-11 Mayıs aylarında YouTube Türkiye’de en çok izlenen müzik videolarında tütün ve tütün ürünleri incelenmiştir. Bulgular şarkı sözlerinde ve video görüntülerinde tütün ve tütün ürünlerinin varlığını, özellikle bu durumun rap ve pop müzik türlerinde yoğunlaştığını göstermektedir. Tütün temsillerinin çoğunlukla erkek sanatçılar tarafından sergilenmesi, toplumsal cinsiyet rolleri ve normlarla ilişkili olabileceğini düşündürmektedir. Şarkı sözlerinde tütün ifadelerinin yer alması ile video görüntülerinde tütün ürünlerinin bulunması arasındaki anlamlı ilişki, bu öğelerin birbirini pekiştiren bir bütünlük içerisinde sunulduğunu göstermektedir. Bununla birlikte, hüzün, aşk ve isyan temalı içeriklerde tütün kullanımına daha sık rastlanması, tütün ürünlerinin belirli duygusal durumlarla ilişkilendirilerek sunulduğunu düşündürmektedir. Elde edilen bulgular, dijital platformlarda tütün temsillerinin gençler açısından potansiyel bir risk faktörü olabileceğini göstermektedir. Bu doğrultuda, dijital platformlarda tütün kontrolüne yönelik savunuculuk yapılması, tütün içeriklerine yönelik ulusal ve uluslararası düzeyde dijital platforma özgü düzenlemelerin geliştirilmesi, tütün endüstrisinin dolaylı pazarlama stratejilerine karşı daha etkili önlemler alınması ve gençlere yönelik farkındalık çalışmalarının artırılması yararlı olabilir. DSÖ TKÇS’nin 13. maddesinde yer alan tütün reklamı, tanıtımı ve sponsorluğu yasaklarının, dijital medya, kullanıcı tarafından üretilen içerikler ve dolaylı tanıtımları da kapsayacak biçimde güçlendirilmesi önemli bir adım olabilir. Türkiye’de internet temelli medya içeriklerinin izlenmesi ve değerlendirilmesine yönelik ilgili kurumlar arasında iş birliği reklamla eşdeğer dolaylı tanıtımların önlenmesine katkı sağlayabilecek önemli bir araç olabilir. Ayrıca, içerik üreticilerine rehberlik sunulması ve gençlerin medya içeriklerini daha eleştirel bir bakış açısıyla değerlendirmelerini destekleyecek eğitimsel yaklaşımlar, dijital ortamda tütünle mücadelede katkı sağlayabilir.

Etik kurul onayı

Araştırma, YouTube’da kamuya açık olarak yayımlanan içeriklerin (müzik video kliplerinin) incelenmesini içerdiğinden, etik kurul onayı ve kurumsal izin gerektirmemektedir.

Yazarlık katkısı

Çalışma konsepti ve tasarımı: NBB, GU, LHÖ; veri toplama: NBB, GU, LHÖ; sonuçların analizi ve yorumlanması: NBB, GU, LHÖ; makaleyi hazırlama: NBB, GU, LHÖ. Yazar(lar) sonuçları gözden geçirmiş ve makalenin son halini onaylamıştır.

Finansman

Yazar(lar), çalışmanın herhangi bir finansal destek almadığını beyan etmiştir.

Çıkar çatışması

Yazar(lar) herhangi bir çıkar çatışması olmadığını beyan etmiştir.

Teşekkür

Araştırmanın veri toplama sürecinde emeği geçen İnt. Dr. İrem Ece AYGÜN, İnt. Dr. Ömer BIYIK, İnt. Dr. Nisa Nur BUCAKLI, İnt. Dr. Muhammed Özgür BAZ, İnt. Dr. Emre AKDENİZ, İnt. Dr. Olça Buke YILDIRIM, İnt. Dr. Doğa GÜLSOY, İnt. Dr. Ömer BOZKURT, İnt.Dr. İsmet Eren SARI, İnt. Dr. Sevil SERTOĞLU, İnt. Dr. Atahan TERLEMEZ, İnt. Dr. Samet Can KONYALIOĞLU, İnt. Dr. Recep Cihan YENİKÖSE, İnt. Dr. Abdul Hakım JAVID, İnt. Dr. Abdullah Erdem GÖLGELİ’ye teşekkür ederiz.