Öz

Bu derleme, tütün ve nikotin endüstrisinin “zarar azaltımı” söylemini tarihsel, toksikolojik, davranışsal ve çevresel boyutlarıyla inceleyerek elektronik sigaraların tütün kontrolünde gerçek bir zarar azaltma aracı olarak değerlendirilip değerlendirilemeyeceğini sorgulamayı amaçlamaktadır.

Anlatısal ve analitik nitelikte kurgulanan bu derlemede PubMed, Scopus ve Web of Science veri tabanlarının yanı sıra WHO, ERS, CDC gibi kurumların raporları 2010–2025 yılları arasında yayımlanan İngilizce çalışmalar taranmıştır. Arama sırasında “electronic cigarettes”, “vaping”, “electronic nicotine delivery systems (ENDS)”, “heated tobacco products”, “nicotine pouches”, “harm reduction”, “dual use”, “youth initiation”, “tobacco industry” terimleri; ayrıca solunum sistemi etkilerini yakalamak amacıyla “lung”, “pulmonary”, “airway”, “respiratory”, “EVALI” ve “vaping-associated lung injury” anahtar kelimeleri kullanılmıştır. Zarar azaltma lehine sonuç bildiren çalışmalar, bağımsız araştırmalarla eleştirel biçimde karşılaştırılmıştır.

Tarihsel olarak tütün, “daha az zararlı/koruyucu ürün” söylemi üzerinden meşrulaştırılmış; bu örüntü günümüzde e-sigara, ısıtılmış tütün ürünleri, snus ve nikotin poşetleri için benzer biçimde yeniden üretilmektedir. E-sigara aerosolünde bazı toksik kimyasalların klasik sigaraya göre daha düşük olmasına karşın cihaz ve likit heterojenliği, nikotin tuzlarının yüksek bağımlılık potansiyeli ve aromaların biyolojik etkileri ürünlerin gerçek toksikolojik profilinin belirsizliğini sürdürmektedir. Kohort çalışmaları ve meta-analizler, e-sigara kullanımının sigara bırakma olasılığını artırmadığını, çift kullanımı ve uzamış nikotin bağımlılığını desteklediğini göstermektedir. Gençlerde e-sigara kullanımının sigaraya başlama riskini yaklaşık 3,5–4 kat artırdığı, pasif maruziyetin özellikle çocuklar için anlamlı bir sağlık tehdidi oluşturduğu saptanmıştır. Tek kullanımlık e-sigaralar, lityum piller ve karma materyal yapılarıyla yeni bir elektronik atık ve çevresel toksisite kaynağı haline gelmektedir.

Mevcut kanıtlar, e-sigaraların tütün kontrolü alanında geniş ölçekte güvenilir bir zarar azaltma aracı olarak benimsenmesini desteklememektedir. Ürün standardizasyonunun yokluğu, bağımlılık riskinin artışı, gençlik kullanımındaki artış, çift kullanım ve çevresel yük dikkate alındığında, politika geliştirme süreçlerinde endüstri kaynaklı iyimser söylemler yerine çıkar çatışmalarından arındırılmış, metodolojik olarak güçlü bağımsız kanıtların esas alınması gerekmektedir. E-sigaraların tütün kontrolünde rutin bir zarar azaltma aracı olarak önerilmesinin, gençlik kullanımı, çift kullanım ve çevresel atık yükü gibi riskler göz önüne alındığında halk sağlığı açısından temkinle değerlendirilmesi gerektiğini ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler: elektronik sigaralar, tütün zarar azaltımı, ısıtılmış tütün ürünleri, nikotin bağımlılığı, çift kullanım, e-sigara akciğer

Giriş

Tütün, 1492’de Kristof Kolomb’un Amerika’dan Avrupa’ya getirdiği yaprak ve tohumlarla Yeni Dünya dışına taşmış, kısa sürede küresel dolaşıma girmiştir. 1500’lerin başından itibaren Osmanlı İmparatorluğu üzerinden Orta Doğu’ya; Japonya ve Filipinler üzerinden Doğu Asya’ya; Portekiz ve İspanyol ticaret ağları aracılığıyla Afrika’ya hızla yayılmıştır. 1560’ta Jean Nicot’nun tütünü Fransa sarayına “şifalı bitki” olarak sunması, hem migrene hem de veba salgınlarına karşı koruyucu olduğuna dair inançların yerleşmesine yol açmış; bu durum tütünün hem aristokrasi hem de halk arasında hızla benimsenmesini kolaylaştırmıştır.1,2

17. yüzyılda tütün, afyon gibi psikoaktif maddeler ve şeker gibi yüksek ödüllendirici tüketim ürünleriyle birlikte, salgın hastalık korkularının etkisiyle “koruyucu kullanım” kategorisinde görülmüş; böylece tütün tüketimi yalnızca ticari değil, aynı zamanda sosyokültürel bir pratik hâline gelmiştir.3 Bu tarihsel “koruyucu etki” algısı, 20. yüzyılda tütün endüstrisinin stratejik pazarlama sistemi için elverişli bir zemin oluşturmuştur. 1950’lerde sigara–akciğer kanseri ilişkisinin bilimsel olarak ortaya konması üzerine filtreli, “düşük katranlı”, “light” veya “mild” olarak sunulan ürünler, “daha az zararlı” oldukları iddiasıyla piyasaya sürülmüş; ancak bu söylem önemli bir halk sağlığı yanılgısı yaratarak ciddi hastalık ve ölüm yüküne katkıda bulunmuştur.4

Bahsedilen tarihsel örüntü günümüzde yeniden üretilmektedir. Elektronik sigaralar (e-sigara), ısıtılmış tütün ürünleri ve nikotin poşetleri “daha az zararlı alternatifler” söylemiyle pazara sunularak modern bir zarar azaltımı hikâyesinin araçları hâline getirilmiştir.4-6

Elektronik sigaraların zarar düzeyine ilişkin literatürde yer alan çalışmaların yazarları arasında geçmişte tütün veya nikotin endüstrisiyle finansal ilişkileri olduğu bildirilen araştırmacıların bulunması, bu alandaki kanıtların çıkar çatışması perspektifinden değerlendirilmesi gerekliliğini gündeme getirmiştir.7-11 Özellikle 2014 yılında yayımlanan ve elektronik sigaraların yanıcı sigaralara kıyasla “%95 daha az zararlı” olduğu yönündeki tahmin, metodolojik zayıflıkları ve çıkar çatışması/finansman tartışmaları nedeniyle yoğun biçimde eleştirilmiştir.12 Oysa bilimsel kanıtlar, e-sigaraların “zararsız buhar” ürettiği yönündeki iddialarla uyumlu değildir. Aerosolde bazı toksik kimyasalların yanıcı sigaralara kıyasla daha düşük düzeyde bulunması, ürünün güvenli olduğu anlamına gelmemektedir; cihaz heterojenliği, nikotin tuzlarının yüksek bağımlılık yapıcı potansiyeli ve aromaların biyolojik etkileri gerçek risk profilini belirsiz kılmaya devam etmektedir.

Bu çalışma, tütün ve nikotin endüstrisinin “zarar azaltımı” söylemini tarihsel, toksikolojik, davranışsal ve çevresel boyutlarıyla irdeleyen anlatısal ve analitik bir derleme olarak kurgulanmıştır. Sistematik bir meta-analiz ya da protokole dayalı sistematik derleme yürütülmemiştir; ancak literatür taraması önceden belirlenmiş bir arama stratejisine dayanmıştır.

Literatür Taraması ve Tematik Analiz

PubMed, Scopus ve Web of Science veri tabanlarında 2010–2025 yılları arasında yayımlanan İngilizce çalışmalar taranmıştır. Arama sırasında “electronic cigarettes”, “vaping”, “electronic nicotine delivery systems (ENDS)”, “heated tobacco products”, “nicotine pouches”, “harm reduction”, “dual use”, “youth initiation”, “tobacco industry” terimleri; ayrıca solunum sistemi etkilerini yakalamak amacıyla “lung”, “pulmonary”, “airway”, “respiratory”, “EVALI” ve “vaping-associated lung injury” anahtar kelimeleri kullanılmıştır.

Çalışmaya; elektronik sigaralar ve ilişkili ürünlerin zarar azaltımı söylemi, sigara bırakma etkisi, solunum sistemi sonuçları, toksikolojik bulgular veya halk sağlığı etkileri ile doğrudan ilişkili sistematik derlemeler, meta-analizler, randomize kontrollü çalışmalar, kohort/gözlemsel araştırmalar ve konuya analitik katkı sunan görüş yazıları dâhil edilmiştir. Yalnızca ürün mühendisliği odaklı, sağlık çıktısı içermeyen teknik çalışmalar, nikotin dışı bağımlılık araştırmaları, hakemli olmayan raporlar ve konu kapsamı dışında kalan yayınlar dışlanmıştır. Zarar azaltımı lehine sonuç bildiren yayınlarda yazarların/çalışmaların olası endüstri finansmanı metin içinde belirtilmiştir.

İlk tarama sonucunda 3.554 kayıt elde edilmiştir. Tekrar eden kayıtların çıkarılması ve başlık-özet düzeyinde yapılan ön eleme sonrasında 84 çalışma tam metin incelemesine alınmıştır. Tam metin değerlendirmesi sonucunda dışlama kriterlerini karşılayan yayınlar çıkarılmış; nihai olarak 49 çalışma değerlendirmeye dâhil edilmiştir. Değerlendirmeye alınan 49 çalışmanın finansman kaynakları ve çıkar çatışması beyanları incelendiğinde; 6 çalışmanın yazarları arasında endüstriyle geçmişte finansal ilişkisi bulunan araştırmacılar olduğu belirlenmiş ve bu çalışmaların bulguları metin içinde ‘yüksek yanlılık riski’ notuyla eleştirel bir süzgeçten geçirilmiştir.

Tartışma

Zarar azaltma yaklaşımı, halk sağlığında tamamen ortadan kaldırılamayan riskli davranışların yol açtığı zararları minimize etmeyi hedefleyen; bulaşıcı hastalıkların önlenmesinden madde kullanım bozukluklarının yönetimine kadar pek çok alanda uzun süredir uygulanan köklü bir yöntemdir. Bu çerçevede enjektör değişim programları veya prezervatif kullanımı gibi müdahaleler, riskli davranışın kendisini ortadan kaldırmasa da enfeksiyon ve bulaş riskini azaltarak net bir koruyucu etki sağlar.2 Buna karşın e-sigaraların “zarar azaltma aracı” olarak sunulması önemli bir çelişki barındırmaktadır. Temiz enjektör bireyi yeni bir bağımlılık döngüsüne sokmazken, e-sigaralar nikotine hiç maruz kalmamış bireyleri bağımlılıkla tanıştırabilmekte veya mevcut nikotin bağımlılığını sürdüren bir araç hâline gelebilmektedir. Üstelik klasik zarar azaltma müdahalelerinin arkasında ticari bir lobi faaliyeti ya da düzenlemeleri sabote etmeye yönelik sistematik bir çaba bulunmazken, e-sigaralar yoğun pazarlama stratejileri, siyasi etki girişimleri ve agresif tanıtım kampanyalarıyla desteklenmektedir. Temiz enjektör gibi müdahaleler gizlilik içinde uygulanabilirken; e-sigaraların yüksek görünürlüğü, sosyal taklit mekanizmasını tetikleyerek özellikle gençlerde merak ve başlama davranışını artırmaktadır.2,4,13

E-sigara cihazlarının doğası gereği son derece heterojen olması cihaz tasarımı, voltaj ve watt ayarları, ısı üretim mekanizması, coil materyali, likit bileşimi, rezervuar yapısı ve kullanılan nikotin formu gibi çok sayıda teknik değişkenin sürekli farklılık göstermesi bu ürünlerin gerçek toksikolojik profilinin belirlenmesini güçleştirmektedir.14 Ayrıca çekim sıklığı, çekim gücü, likit içeriğinin özelleştirilebilmesi ve kullanıcı davranışına bağlı yoğun ısı üretimi gibi faktörler aerosol kimyasını önemli ölçüde değiştirmekte; bu durum hem laboratuvar sonuçlarının genellenmesini hem de gerçek hayattaki maruziyet düzeylerinin öngörülmesini oldukça zorlaştırmaktadır.2,14

Tütün ve nikotin endüstrisi, e-sigaraları birinci, ikinci, üçüncü ve dördüncü nesil cihazlar olarak sınıflandırmakta; her yeni nesilde ürünleri daha kompakt, daha gizlenebilir, daha özelleştirilebilir ve nikotin teslimi açısından daha etkili hale getirmektedir.8 Bu teknolojik evrimin toksikolojik karşılığı incelendiğinde, birinci nesil cihazların nispeten düşük batarya gücü ve sınırlı nikotin aktarımı sağladığı; buna karşın dördüncü nesil pod sistemlerinde kullanılan nikotin tuzlarının, serbest baz nikotine kıyasla çok daha yüksek bağımlılık potansiyeli oluşturduğu gösterilmiştir.13-15 Dördüncü nesil pod sistemlerinde yaygınlaştırılan nikotin tuzları, daha yüksek nikotin konsantrasyonlarının kullanılmasına olanak tanımakta ve buharın boğaz tahrişini azaltarak daha kolay inhalasyon sağlamaktadır; bu durum nikotin emilimini hızlandırarak bağımlılık potansiyelini belirgin biçimde artırmaktadır. Sentetik nikotinin “tütünsüz” izlenimi yaratması ise başka bir algı yönetimi stratejisi olarak ürünün gerçek toksisite profilini perdeleyen yanıltıcı bir uygulama olarak değerlendirilmektedir.2,16

Nikotin, bağımlılık yapan temel farmakolojik madde olup kullanılan ürünün nikotin konsantrasyonuna (mg/mL), nikotin formuna (serbest baz vs. nikotin tuzu) ve kaynağına (tütün türevi vs. sentetik) göre önemli farklılıklar göstermektedir. Bazı e-sigara sıvıları (e-likit) gerçekten nikotin içermese de popüler ürünlerin büyük bölümü 6–24 mg/mL arasında, bazı konsantre likitler ise 100 mg/mL’ye varan nikotin seviyeleri içerebilmektedir.17 Bununla birlikte ürün çeşitliliği ve düzenleyici denetimin yetersizliği nedeniyle “nikotinsiz” etiketinin güvenilir olmadığı, çeşitli analizlerde bu şekilde etiketlenen likitlerin anlamlı bir kısmında ölçülebilir düzeyde nikotin tespit edildiği bildirilmiştir.18-21

E-likitlerde temel taşıyıcı bileşenleri olan propilen glikol (PG) ve bitkisel gliserol (VG), gıda ürünlerinde ağızdan alım için güvenli kabul edilse de, bu maddelerin solunmasının güvenli olmadığı bilinmektedir.2 Bu durum, un fabrikasında çalışan işçilerin havadaki ince un partiküllerine maruz kaldıklarında akciğer sorunları yaşamalarına karşın, undan yapılan ekmeğin ağızdan alındığında zarar vermemesine benzer bir mekanizmaya işaret etmektedir. E-likitlerde yaygın kullanılan PG:VG oranları 70:30, 50:50 ve 30:70 olup, her iki bileşenin de higroskopik (nem çekici) özelliği nedeniyle kullanıcılar sıklıkla ağız ve boğaz kuruluğundan şikâyet etmektedir. PG ve VG’nin ısıtılması sırasında ortaya çıkan termal bozunma ürünleri, formaldehit başta olmak üzere çeşitli reaktif ve toksik karbonil bileşiklerinin aerosole salınmasına neden olmaktadır.2,22-25 E-likitlerde yalnızca PG, VG ve aromalar bulunmamakta; alkol, gıda sınıfı yağlar ve kannabinoidler gibi maddeler de yer alabilmektedir. Özellikle Δ9-Tetrahidrokannabinol (THC) içeren likitlerde kıvam verici ya da çözücü olarak vitamin E asetatı, palm çekirdeği yağı ve hindistan cevizi yağı gibi lipit türevleri kullanılmaktadır. Bu yağ bazlı maddelerin solunması, literatürde tanımlandığı üzere lipit pnömonisi bulgularına yol açabilmekte ve özellikle vitamin E asetatının EVALI (E-cigarette or Vaping Product Use–Associated Lung Injury) vakalarıyla ilişkili olduğu rapor edilmektedir.2,26

Bu veriler, e-sigaraların belirgin biçimde daha düşük riskli olduğu ve zarar azaltımı kapsamında güvenli bir alternatif oluşturduğu yönündeki savların (Bates, 2021) mevcut toksikolojik ve klinik belirsizlikler ışığında yeterince desteklenmediğini düşündürmektedir.27

Endüstri odaklı pazar analizlerine göre, küresel e-sigara pazarının 2022’de yaklaşık 22,5 milyar ABD doları büyüklüğünde olduğu; 2028 yılına kadar yaklaşık 47 milyar ABD dolarına ulaşarak yıllık ortalama %13,5 düzeyinde bir büyüme göstermesinin öngörüldüğü bildirilmektedir.28 Bu durum sektörün kârlılığı sürdürebilmek için yeni kullanıcı kazanımına yönelik pazarlama ve ürün çeşitlendirme motivasyonunun güçlü olduğunu düşündürmektedir.

Bu ekonomik büyüme bağlamında, ergenler ve sigara içmemiş bireyler arasında e-sigara deneme davranışıyla ilişkili faktörler arasında merak duygusu, aroma çeşitliliği ve sosyal medya dâhil olmak üzere çeşitli tanıtım ve içeriklere maruziyetin yer aldığı belirtilmiştir.29 Meta-analizler, e-sigara kullanan gençlerde daha sonraki dönemde yanıcı sigaraya başlama olasılığının, kullanmayanlara kıyasla yaklaşık 3,5–4 kat daha yüksek olduğunu göstermektedir.30 Wang ve arkadaşları (2019), ABD’de ortaokul ve lise öğrencileri arasında e-sigaranın en yaygın kullanılan nikotin ürünü olduğunu; son 30 gün içinde en az 20 gün e-sigara kullandığını bildiren gençlerin varlığının, e-sigara kullanımının yaygın ve süreklilik gösteren bir davranış haline geldiğini ortaya koymuştur.29 Hiç tütün ya da nikotin ürünü kullanmamış bireylerin e-sigara kullanıcıları arasında başlangıçta görece küçük bir grubu oluşturduğu sıklıkla ileri sürülmekte ve e-sigaraların esas olarak sigara içen yetişkinlere yönelik olduğu savunulmaktadır. Ancak Maziak (2014), bu yaklaşımın yanıltıcı olabileceğini; başlangıçta sınırlı görünen bu kullanıcı grubunun zamanla nikotin kullanımının yaygınlaşmasına ve daha geniş bir halk sağlığı sorununa zemin hazırlayabileceğini vurgulamaktadır.13

E-sigara ürünlerinin çekiciliğini artırmak için eklenen aromalar, ödül ve motivasyonla ilişkili mezokortikolimbik devreyi aktive ederek ürünün bağımlılık potansiyelini güçlendirmektedir. İlk kullanımda hoş bir duyusal deneyim oluşturan aromalar, düzenli kullanımın sürdürülmesini kolaylaştırmaktadır. Nitekim 18–70 yaş arası 1005 Yeni Zelandalı yetişkin üzerinde yapılan bir araştırmada, e-sigara kullanımının temel nedenlerinden birinin aroma tercihleri olduğu bildirilmiştir.20 Aromaların yalnızca davranışsal etkileri değil, biyolojik etkileri de dikkate değerdir. Tarçın, mentol, mango ve nane gibi yaygın kullanılan aromaların inflamasyonu artırabildiği çeşitli çalışmalarla gösterilmiştir.2

Ayrıca, aerosolün akciğer hücrelerinde sitotoksisiteye yol açtığı; akut ve kronik inflamasyonu tetiklediği; bağışıklık yanıtını zayıflattığı; mukosiliyer klirensi bozduğu ve oksidatif stres ile DNA hasarını artırdığını vurgulayan çalışmalar aşağıda sıralanmıştır.

Hava yolu epiteli akciğerin ilk savunma hattını oluşturur ve bütünlüğü büyük ölçüde E-cadherin, claudin ve occludin gibi tight junction proteinlerine bağlıdır. Güncel veriler, e-sigara aerosolünün bu temel bariyer proteinlerinin ekspresyonunu azalttığını, hücre-hücre bağlantılarını zayıflatarak epitel geçirgenliğini belirgin şekilde artırdığını göstermektedir.31,32 Aldehitler ve metal partiküllerinin de benzer şekilde bariyer stabilitesini bozduğu bildirilmiştir.33 Ayrıca diacetyl içeren aromalar, hücre morfolojisini değiştirerek antiviral yanıtı zayıflatmakta ve SARS-CoV-2’ye duyarlılığı artırmaktadır.34 Oksidatif stres, e-sigara aerosolünün epitel hücrelerinde oluşturduğu hasarın önemli mekanizmalarından biri olup, DNA hasarı, lipid peroksidasyonu ve mitokondriyal disfonksiyon gibi çok katmanlı hücresel süreçleri tetiklemektedir.35 Ramirez ve ark. (2020), JUUL maruziyetinin platelet aktivasyonunu artırarak tromboz riskini yükselttiğini göstermiştir36; bu bulgular elektronik sigaraların kardiyovasküler açıdan güvenli olduğu yönündeki söylemleri sorgulanmasına neden olmaktadır. Aromalı e-sigara kimyasallarının (cinnamaldehyde, vanillin ve diacetyl gibi) nikotinden bağımsız olarak bronş epitel hücrelerinde belirgin ROS (Reaktif Oksijen Türleri) artışı ve oksidatif stres oluşturduğu, hücresel antioksidan kapasiteyi bozduğu gösterilmiştir.37 Bu durum, aromalı ürünlerin“daha masum” olduğu yönündeki algıyı doğrudan çürütmektedir. Mukosiliyer klirens, inhalasyon yoluyla alınan partikül ve patojenlerin uzaklaştırılmasında temel bir savunma mekanizmasıdır. Aromasız e-sigara aerosolüne maruz bırakılan hava yolu epitelinde siliya uzunluğunda ve yoğunluğunda azalma, 9+2 aksonemal mikrotübül yapısında ultrastrüktürel bozulma ve bazı alanlarda tam siliya kaybı geliştiğini göstermiştir. Bu yapısal değişikliklere paralel olarak ciliary beat frequency (CBF) ve siliyaların koordineli hareketinde anlamlı düşüş saptanmış; sonuç olarak mukosiliyer temizliğin belirgin şekilde zayıfladığı ortaya konmuştur.38 Mevcut çalışmalar, e-sigara aerosolünün hava yolu epitelinde IL-6, IL-8 ve TNF-α gibi proinflamatuvar sitokinlerde artışa yol açtığını ve epitel bariyer bütünlüğünü bozabileceğini göstermektedir.2 Bu durum, enfeksiyon duyarlılığını artırabilecek kronik inflamatuvar bir mikroçevre oluşumuna katkı sağlayabilir.

Yine yukarıda bahsedilen EVALI olguların büyük çoğunluğunda dispne, öksürük, göğüs ağrısı, ateş, buna sıklıkla eşlik eden bulantı, kusma, karın ağrısı gibi gastrointestinal belirtiler ile hızla ilerleyen hipoksi geliştiğini ve hastaların önemli bir kısmının yoğun bakım ihtiyacı doğurduğunu, özellikle çocuk ve genç erişkinlerde EVALI’nin çoğunlukla ani başlangıçlı ve saatler ile günler içinde hızla ilerleyen bir solunum yetmezliği tablosu oluşturabildiğini; hastaların önemli bir bölümünde ileri düzey oksijen desteği veya mekanik ventilasyon gereksinimine yol açabildiği bildirilmiştir.39 Deneysel çalışmada fareler, sekiz aylık bir maruziyet protokolü kapsamında üç farklı gruba ayrılarak nikotinli e-sigara buharı, nikotin içermeyen e-sigara buharı ve temiz hava koşullarına tabi tutulmuştur. Maruziyet sürecinin tamamlanmasının ardından bronkoalveoler lavaj sıvısı ve akciğer dokusu örnekleri incelenmiş; nikotinli e-sigara buharına maruz bırakılan grupta, her iki örneklemde de inflamatuvar hücre sayısının diğer gruplara göre belirgin biçimde arttığı saptanmıştır. Özellikle lenfosit infiltrasyonundaki belirgin yükseliş dikkat çekmiştir.32 Bu bulgular, nikotinin e-sigara aerosolüne bağlı inflamatuvar yanıtı potansiyelini artırdığını ve kronik akciğer hastalıklarının patogenezinde rol oynayabilecek yapısal değişikliklere katkıda bulunabileceğini düşündürmektedir. Herman ve Tarran (2020), e-sigara aerosolünün akciğerde oluşturduğu epitel hasarı ve inflamasyonun, nikotinin merkezi sinir sistemi üzerindeki etkileriyle birlikte çok katmanlı bir patofizyolojik yanıt oluşturabileceğini; bu sürecin akciğer–beyin ekseni üzerinden sistemik biyolojik etkilerle ilişkili olabileceğini ileri sürmektedir.40 E-sigara kaynaklı akciğer hasarının yalnızca lokal bir solunum problemi olmadığını, aksine kardiyovasküler ve nörovasküler sistemler dâhil çoklu organ sistemlerini etkileyebilen sistemik bir hastalık çerçevesi oluşturduğunu göstermektedir. Sahu ve ark. (2023), e-sigara aerosolünde bulunan reaktif karbonil bileşiklerinin genotoksik potansiyeline dikkat çekerek, vaping maruziyeti sonrasında DNA zincir kırıkları, baz modifikasyonları ve DNA adduct oluşumu bildiren çalışmalar bulunduğunu belirtmektedir.41 Her ne kadar e-sigara kullanımı ile kanser gelişimi arasındaki ilişkiyi ortaya koyan uzun dönemli epidemiyolojik veriler henüz sınırlı olsa da, mevcut toksikolojik ve mekanistik bulgular bu ürünlerin genotoksik potansiyeline işaret etmekte ve kanser riskine ilişkin endişelerin bilimsel olarak göz ardı edilemeyeceğini düşündürmektedir.

E-sigaraların sigara bırakmayı kolaylaştırdığı ve bu nedenle zarar azaltmaya katkı sunduğu yönündeki iddialar güçlü bir bilimsel temele sahip değildir. Mevcut derlemeler, bu konuda yeterli kanıt olmadığını bildirmektedir.42“Electronic cigarette use and smoking cessation in cohort studies and randomized trials: A systematic review and meta-analysis” başlıklı kapsamlı derleme, e-sigaraların bırakma üzerindeki etkisini hem randomize kontrollü çalışmalar (RCT) hem de longitudinal kohort verileri üzerinden incelemiştir. RCT’lerde belirli koşullar altında e-sigaraların bırakmaya yardımcı olabileceğine dair sınırlı ve bağlama duyarlı bulgular bulunmakla birlikte, gerçek yaşam koşullarını daha iyi temsil eden kohort çalışmalarında e-sigara kullanımının sigara bırakma olasılığını artırmadığı; aksine bırakmayı zorlaştırdığı gösterilmiştir. Kohort verileri, e-sigara kullanıcılarında çift kullanımın yaygın olduğunu, nikotin bağımlılığının sürdüğünü ve bırakma motivasyonunun zayıfladığını ortaya koymaktadır. Belirtilen derlemenin yazarları nüfus düzeyinde e-sigaraların sigara bırakmayı teşvik eden bir araç olarak işlev görmediğini; aksine bağımlılık süresini uzatan bir modele işaret ettiğini vurgulamıştır.43

E-sigaralar akciğer hasarı bağlamında değerlendirildiğinde, yanıcı sigaralara kıyasla bazı toksik kimyasalların daha düşük düzeylerde bulunması, bu ürünlerin “zarar azaltımı” çerçevesinde güvenli kabul edilmeleri için yeterli değildir. Zarar azaltımı yaklaşımında temel ölçüt, toplam maruziyet yükünün anlamlı ve sürdürülebilir biçimde azalması ve yeni risk alanlarının ortaya çıkmamasıdır. Oysa e-sigara aerosolünde saptanan reaktif karbonil bileşikleri, ağır metaller, aroma kaynaklı sitotoksik kimyasallar ve yüksek bağımlılık potansiyeline sahip nikotin tuzları birlikte değerlendirildiğinde, maruziyet profilinin yalnızca niceliksel olarak değil, niteliksel olarak da değiştiği; bazı durumlarda yeni patofizyolojik süreçlerin tetiklenebildiği görülmektedir. Bu bulgular, “daha az zararlı” söyleminin temkinli ve eleştirel bir bilimsel değerlendirme gerektirdiğini göstermektedir. Nitekim Hendlin ve ark. (2019), e-sigaralarla ilgili literatürde çıkar çatışmasının çalışma sonuçlarının yorumlanmasını etkileyebildiğini ve endüstri bağlantılı çalışmaların daha olumlu sonuç bildirme eğiliminde olduğunu ortaya koymuştur.44

Zarar azaltma söylemi yalnızca bireysel sağlık açısından değil, çevresel etkiler bakımından da ciddi bir yanılsama yaratmaktadır. E-sigaralar; tek kullanımlık plastik gövdeleri, lityum pilleri, nikotin kalıntılı kartuşları ve elektronik atık üretimini artıran hibrit materyal yapıları nedeniyle klasik sigaralardan daha çevreci değildir. Özellikle dünya genelinde hızla yayılan tek kullanımlık e-sigaralar, metal–plastik–pil kombinasyonu nedeniyle geri dönüşümü pratikte mümkün olmayan bir atık profiline sahiptir.45,46 Yanlış şekilde atılan lityum piller yangın riskini artırmakta, toprağı ve suyu kirletmekte ve ağır metal yükünü çevreye taşımaktadır. Tıpkı sigara izmaritlerinin mikroplastik ve toksik kalıntılar bırakması gibi, e-sigaralar da nikotin, ağır metal ve organik solvent bulaştıran yeni nesil toksik atık kaynağı hâline gelmiştir. Bu nedenle e-sigaralar, ne bireysel sağlık ne de çevresel sürdürülebilirlik açısından gerçek bir “zarar azaltma” örneği oluşturmamakta; yalnızca zararın biçimini ve görünürlüğünü değiştirmektedir.45-47

Endüstrinin manipülasyon taktiklerinden biri de e-sigara aerosolünde yanma olmadığı için karbonmonoksit oluşmadığını, dolayısıyla ortaya çıkan aerosolün zararsız “su buharı” olarak kabul edilebileceğini iddia etmektir. Oysa Protano ve arkadaşlarının pasif e-sigara maruziyetini inceleyen çalışması bu söylemi doğrudan çürütmektedir. Araştırma, e-sigara kullanılan kapalı ortamlarda havadaki nikotin, ince partiküller ve uçucu organik bileşiklerin anlamlı biçimde arttığını; bu ortamlarda bulunan bireylerin idrarında kotinin gibi nikotin biyobelirteçlerinin yükseldiğini göstermiştir.48 Ayrıca ebeveynlerin önemli bir bölümünün e-sigarayı evde veya araç içinde kullandığı ve bu maruziyetin çocukları için potansiyel risk oluşturduğunun farkında olmadığı belirtilmektedir. 2010–2024 yılları arasında yayımlanan 33 çalışmayı kapsayan kapsamlı inceleme, çocukların pasif e-sigara buharına maruziyetinin solunum, bağışıklık, büyüme ve nörolojik alanlarda olumsuz etkiler gösterebileceğini ortaya koymuştur. Hava ölçümleri zararlı partiküller ve kimyasalların arttığını göstermiştir. Birçok ebeveyn riskleri bilmese de, mevcut kanıtlar çocukların maruziyetinin azaltılması gerektiğini vurgulamaktadır.49 Söz konusu sistematik derleme (Rodriguez ve ark., 2025), dahil edilen çalışmaların heterojenliği ve uzun dönemli veri eksikliği gibi metodolojik sınırlılıklara dikkat çekmekle birlikte, mevcut kanıtların pasif e-sigara maruziyetinin çocuklar açısından hafife alınamayacak düzeyde bir halk sağlığı riski oluşturduğunu göstermektedir.

Bu çalışma eleştirel bir anlatısal derleme olarak tasarlanmış olup, PRISMA temelli sistematik bir derleme protokolü izlenmemiştir. Yalnızca İngilizce yayınların dâhil edilmesi dil yanlılığı oluşturabilir. Ayrıca cihaz ve likit heterojenliği nedeniyle toksikolojik bulguların genellenebilirliği sınırlı olabilir. Çalışmalardaki finansman ve çıkar çatışması beyanları yazarların raporlamalarına dayanmakta olup, olası bildirilmeyen ilişkiler tamamen dışlanamamaktadır.

Sonuç ve Öneriler

Bu derlemede incelenen tarihsel örüntüler, toksikolojik veriler, davranışsal bulgular ve çevresel etkiler birlikte değerlendirildiğinde, e-sigaraların tütün kontrolü alanında geniş ölçekte bir zarar azaltma aracı olarak benimsenmesini destekleyecek tutarlı ve güçlü bir kanıt zemini bulunmadığı görülmektedir. Ürün bileşenlerinin ve cihaz tasarımlarının heterojenliği, aerosol yapısının öngörülemezliği ve nikotin teslim sistemlerinin bağımlılığı artıran özellikleri, e-sigaraların risk profilinin düzenleyici kararlar açısından güvenilir biçimde tanımlanmasını güçleştirmektedir. Genç ve nikotin-naif bireylerde kullanımın sigaraya geçiş riskini artırması; yetişkinlerde ise çift kullanımın ve uzamış bağımlılığın belirginliği, e-sigaraların bırakma başarısını nüfus düzeyinde destekleyen bir araç olarak işlev görmediğini göstermektedir.

Çevresel açıdan tek kullanımlık ürünlerin yarattığı elektronik atık yükü ve pasif maruziyete ilişkin giderek güçlenen kanıtlar, e-sigaraların yalnızca bireysel sağlık değil, toplum sağlığı ve ekolojik sürdürülebilirlik açısından da yeni risk alanları oluşturduğunu ortaya koymaktadır. Bu nedenle e-sigaralara ilişkin politika geliştirme süreçlerinde, endüstri tarafından yönlendirilen iyimser söylemler yerine, çıkar çatışmalarından arındırılmış, metodolojik açıdan güçlü ve uzunlamasına tasarımlarla desteklenmiş bağımsız kanıtların esas alınması gerekmektedir.

Etik kurul onayı

Bu çalışma, daha önce yayımlanmış çalışmalara dayanan anlatı/analitik bir derleme olduğundan etik kurul onayı gerekmemiştir.

Yazarlık katkısı

Çalışma konsepti ve tasarımı: AT, ÇE; veri toplama: AT, ÇE; sonuçların analizi ve yorumlanması: AT, ÇE; makaleyi hazırlama: AT, ÇE. Yazar(lar) sonuçları gözden geçirmiş ve makalenin son halini onaylamıştır.

Finansman

Yazar(lar), çalışmanın herhangi bir finansal destek almadığını beyan etmiştir.

Çıkar çatışması

Yazar(lar) herhangi bir çıkar çatışması olmadığını beyan etmiştir.

Referanslar

  1. Perriot J, Chapot E, Peiffer G. Storia del fumo, del controllo del tabacco e della cura dei fumatori in Francia. Tabaccologia 2025; 23: 36-44. https://doi.org/10.53127/tblg-2025-A007
  2. Allbright K, Villandre J, Crotty Alexander LE, et al. The paradox of the safer cigarette: understanding the pulmonary effects of electronic cigarettes. Eur Respir J 2024; 63: 2301494. https://doi.org/10.1183/13993003.01494-2023
  3. Withington P, McShane A, Hinks J. Plague and intoxicants in the Baltic and North Seas during the Long Seventeenth Century. Continuity and Change: A Journal of Social Structure, Law and Demography in Past Societies 2025; 40: 309-338. Available at: https://eprints.whiterose.ac.uk/231554 https://doi.org/10.1017/s0268416025100817
  4. Glynn TJ, Hays JT, Kemper K. E-Cigarettes, harm reduction, and tobacco control: a path forward? Mayo Clin Proc 2021; 96: 856-862. https://doi.org/10.1016/j.mayocp.2020.11.022
  5. Besaratinia A. From tobacco cigarettes to electronic cigarettes: the two sides of a nicotine coin. Front Oral Health 2021; 2: 790634. https://doi.org/10.3389/froh.2021.790634
  6. World Health Organization (WHO). WHO report on the global tobacco epidemic 2021: addressing new and emerging products. Geneva: World Health Organization; 2021. Available at: https://www.who.int/publications/i/item/9789240032095
  7. Glasser AM, Collins L, Pearson JL, et al. Overview of electronic nicotine delivery systems: a systematic review. Am J Prev Med 2017; 52: e33-e66. https://doi.org/10.1016/j.amepre.2016.10.036
  8. Qureshi MA, Vernooij RWM, La Rosa GRM, Polosa R, O’Leary R. Respiratory health effects of e-cigarette substitution for tobacco cigarettes: a systematic review. Harm Reduct J 2023; 20: 143. https://doi.org/10.1186/s12954-023-00877-9
  9. Liber AC, Knoll M, Cadham CJ, et al. The role of flavored electronic nicotine delivery systems in smoking cessation: a systematic review. Drug Alcohol Depend Rep 2023; 7: 100143. https://doi.org/10.1016/j.dadr.2023.100143
  10. Farsalinos KE, Polosa R. Safety evaluation and risk assessment of electronic cigarettes as tobacco cigarette substitutes: a systematic review. Ther Adv Drug Saf 2014; 5: 67-86. https://doi.org/10.1177/2042098614524430
  11. Burstyn I. Peering through the mist: systematic review of what the chemistry of contaminants in electronic cigarettes tells us about health risks. BMC Public Health 2014; 14: 18. https://doi.org/10.1186/1471-2458-14-18
  12. Nutt DJ, Phillips LD, Balfour D, et al. Estimating the harms of nicotine-containing products using the MCDA approach. Eur Addict Res 2014; 20: 218-225. https://doi.org/10.1159/000360220
  13. Maziak W. Harm reduction at the crossroads: the case of e-cigarettes. Am J Prev Med 2014; 47: 505-507. https://doi.org/10.1016/j.amepre.2014.06.022
  14. Kathuria H, Leone FT. COUNTERPOINT: e-Cigarette use for harm reduction in tobacco use disorder? no. Chest 2021; 160: 809-811. https://doi.org/10.1016/j.chest.2021.04.044
  15. Seidenberg A, Kaufman A. ‘Tobacco-free’ claims in tobacco product marketing in the United States. Tob Control 2024; 33: 404-405. https://doi.org/10.1136/tc-2022-057700
  16. Ma S, Chaudhry E, Ahn S, et al. E-cigarette market proportion by nicotine claims in the United States. Prev Med Rep 2025; 54: 103087. https://doi.org/10.1016/j.pmedr.2025.103087
  17. Raymond BH, Collette-Merrill K, Harrison RG, Jarvis S, Rasmussen RJ. The nicotine content of a sample of e-cigarette liquid manufactured in the United States. J Addict Med 2018; 12: 127-131. https://doi.org/10.1097/ADM.0000000000000376
  18. Rashid RA, Adnan AN, Maasom S, Taylor G. Detection of nicotine in nicotine-free e-cigarette refill liquid using GC-MS. In: Proceedings of the Second International Conference on the Future of ASEAN (ICoFA) 2017 – Volume 2. Singapore: Springer; 2017: 615-624 https://doi.org/10.1007/978-981-10-8471-3_61
  19. Rashid R, Mohamed MH, Yusoff WSW. Detection of nicotine in nicotine-free e-cigarette refill liquid using GC-MS. Malays J Anal Sci 2019; 23: 415-421.
  20. Wu M, Heacock H, Tirado M, Shaw F. Presence of nicotine in marketed nicotine-free e-liquids for electronic cigarettes. BCIT Environ Public Health J 2017. https://doi.org/10.47339/ephj.2017.88
  21. Famele M, Ferranti C, Abenavoli C, Palleschi L, Mancinelli R, Draisci R. The chemical components of electronic cigarette cartridges and refill fluids: review of analytical methods. Nicotine Tob Res 2015; 17: 271-279. https://doi.org/10.1093/ntr/ntu197
  22. Morean ME, Wackowski OA, Eissenberg T, Delnevo CD, Krishnan-Sarin S, Gueorguieva R. Novel nicotine concentration labels improve adolescents’ and young adults’ understanding of the nicotine strength of electronic nicotine delivery system products. Nicotine Tob Res 2022; 24: 1110-1119. https://doi.org/10.1093/ntr/ntac024
  23. Ruggiero JL, Voller LM, Shaik JA, Hylwa S. Formaldehyde in electronic cigarette liquid (aerosolized liquid). Dermatitis 2022; 33: 332-336. https://doi.org/10.1097/DER.0000000000000771
  24. Gendall P, Hoek J. Role of flavours in vaping uptake and cessation among New Zealand smokers and non-smokers: a cross-sectional study. Tob Control 2021; 30: 108-110. https://doi.org/10.1136/tobaccocontrol-2019-055469
  25. Bahl V, Lin S, Xu N, Davis B, Wang YH, Talbot P. Comparison of electronic cigarette refill fluid cytotoxicity using embryonic and adult models. Reprod Toxicol 2012; 34: 529-537. https://doi.org/10.1016/j.reprotox.2012.08.001
  26. Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Outbreak of lung injury associated with the use of e-cigarettes or vaping products. 2019. Available at: https://www.cdc.gov/tobacco/basic_information/e-cigarettes/severe-lung-disease.html
  27. Bates CD. POINT: e-Cigarette use for harm reduction in tobacco use disorder? Yes. Chest 2021; 160: 807-809. https://doi.org/10.1016/j.chest.2021.04.046
  28. BCC Research. The global e-cigarette market is expected to reach 47.5 billion by 2028. 2024. Available at: https://www.bccresearch.com/pressroom/fod/global-e-cigarette-market-expected-to-reach-475-billion-by-2028
  29. Wang TW, Gentzke AS, Creamer MR, et al. Tobacco product use and associated factors among middle and high school students - United States, 2019. MMWR Surveill Summ 2019; 68: 1-22. https://doi.org/10.15585/mmwr.ss6812a1
  30. Soneji S, Barrington-Trimis JL, Wills TA, et al. Association between initial use of e-cigarettes and subsequent cigarette smoking among adolescents and young adults: a systematic review and meta-analysis. JAMA Pediatr 2017; 171: 788-797. https://doi.org/10.1001/jamapediatrics.2017.1488
  31. Gandhi A, Lee CE, Beaumont AL, et al. The respiratory epithelium in the era of vaping: insights from in vitro, in vivo, and human studies. Eur Respir Rev 2025; 34: 240256. https://doi.org/10.1183/16000617.0256-2024
  32. Roxlau ET, Pak O, Hadzic S, et al. Nicotine promotes e-cigarette vapour-induced lung inflammation and structural alterations. Eur Respir J 2023; 61: 2200951. https://doi.org/10.1183/13993003.00951-2022
  33. Bonner E, Chang Y, Christie E, et al. The chemistry and toxicology of vaping. Pharmacol Ther 2021; 225: 107837. https://doi.org/10.1016/j.pharmthera.2021.107837
  34. Langel SN, Kelly FL, Brass DM, et al. E-cigarette and food flavoring diacetyl alters airway cell morphology, inflammatory and antiviral response, and susceptibility to SARS-CoV-2. Cell Death Discov 2022; 8: 64. https://doi.org/10.1038/s41420-022-00855-3
  35. Auschwitz E, Almeda J, Andl CD. Mechanisms of e-cigarette vape-induced epithelial cell damage. Cells 2023; 12: 2552. https://doi.org/10.3390/cells12212552
  36. Ramirez JEM, Karim ZA, Alarabi AB, et al. The JUUL e-cigarette elevates the risk of thrombosis and potentiates platelet activation. J Cardiovasc Pharmacol Ther 2020; 25: 578-586. https://doi.org/10.1177/1074248420941681
  37. Morris AM, Leonard SS, Fowles JR, Boots TE, Mnatsakanova A, Attfield KR. Effects of e-cigarette flavoring chemicals on human macrophages and bronchial epithelial cells. Int J Environ Res Public Health 2021; 18: 11107. https://doi.org/10.3390/ijerph182111107
  38. Durra A, Cherry C, Luo C, et al. Unflavored electronic cigarette exposure induces alterations in airway ciliary structure and function. Respir Res 2025; 26: 223. https://doi.org/10.1186/s12931-025-03302-w
  39. Kligerman S, Raptis C, Larsen B, et al. Radiologic, pathologic, clinical, and physiologic findings of electronic cigarette or vaping product use-associated lung injury (EVALI): evolving knowledge and remaining questions. Radiology 2020; 294: 491-505. https://doi.org/10.1148/radiol.2020192585
  40. Herman M, Tarran R. E-cigarettes, nicotine, the lung and the brain: multi-level cascading pathophysiology. J Physiol 2020; 598: 5063-5071. https://doi.org/10.1113/JP278388
  41. Sahu R, Shah K, Malviya R, et al. E-cigarettes and associated health risks: an update on cancer potential. Adv Respir Med 2023; 91: 516-531. https://doi.org/10.3390/arm91060038
  42. Pisinger C, Dagli E, Filippidis FT, et al. ERS and tobacco harm reduction. Eur Respir J 2019; 54: 1902009. https://doi.org/10.1183/13993003.02009-2019
  43. Hedman L, Galanti MR, Ryk L, Gilljam H, Adermark L. Electronic cigarette use and smoking cessation in cohort studies and randomized trials: a systematic review and meta-analysis. Tob Prev Cessat 2021; 7: 62. https://doi.org/10.18332/tpc/142320
  44. Hendlin YH, Vora M, Elias J, Ling PM. Financial conflicts of interest and stance on tobacco harm reduction: a systematic review. Am J Public Health 2019; 109: e1-e8. https://doi.org/10.2105/AJPH.2019.305106
  45. Kang DHP, Chen M, Ogunseitan OA. Potential environmental and human health impacts of rechargeable lithium batteries in electronic waste. Environ Sci Technol 2013; 47: 5495-5503. https://doi.org/10.1021/es400614y
  46. Roy JJ, Rarotra S, Krikstolaityte V, et al. Green recycling methods to treat lithium-ion batteries e-waste: a circular approach to sustainability. Adv Mater 2022; 34: e2103346. https://doi.org/10.1002/adma.202103346
  47. van de Ven JJMM, Yang Y, Abrahami ST. A closer look at lithium-ion batteries in E-waste and the potential for a universal hydrometallurgical recycling process. Sci Rep 2024; 14: 16661. https://doi.org/10.1038/s41598-024-67507-7
  48. Protano C, Avino P, Manigrasso M, et al. Environmental electronic vape exposure from four different generations of electronic cigarettes: airborne particulate matter levels. Int J Environ Res Public Health 2018; 15: 2172. https://doi.org/10.3390/ijerph15102172
  49. Rodriguez J, Silverstein D, Mutic A, Liang D, Peterson S, Yang I. Passive electronic cigarette vapor exposure in children: a systematic review. Biol Res Nurs 2026; 28: 110-130. https://doi.org/10.1177/10998004251357832

Telif hakkı ve lisans

Telif hakkı © 2026 Yazar(lar). Açık erişimli bu makale, orijinal çalışmaya uygun şekilde atıfta bulunulması koşuluyla, herhangi bir ortamda veya formatta sınırsız kullanım, dağıtım ve çoğaltmaya izin veren Creative Commons Attribution License (CC BY) altında dağıtılmıştır.

Nasıl atıf yapılır

Turan, A., & Erhan, Ç. (2026). E-sigaralar ve zarar azaltımı miti: Kanıtlara dayalı eleştirel bir inceleme. Sağlık için Sigara Alarmı, 6(1), 52-62. https://doi.org/10.64511/TJTC.2026.44