Öz

Arka Plan: Sigara bırakma klinikleri, tütün kontrolü çabalarında önemli bir role sahiptir ve bu kliniklerde yürütülen lisansüstü tezler akademik eğilimler ile araştırma önceliklerini yansıtmaktadır. Bu çalışmanın amacı, Türkiye’de sigara bırakma kliniklerinde yürütülen lisansüstü tezlerin özelliklerini ve eğilimlerini incelemektir.

Yöntemler: 1999 ile 2024 yılları arasında tamamlanan lisansüstü tezler üzerinde bibliyometrik bir analiz yapılmıştır. Veriler, “sigara” ve “bırakma” ile “sigara” ve “bırakma müdahalesi” anahtar kelimeleriyle iki aşamalı bir arama stratejisi kullanılarak Ulusal Tez Merkezi (YÖKTEZ) veritabanından elde edilmiştir. Önceden tanımlanmış dahil etme ve hariç tutma kriterlerine göre toplam 757 tez belirlenmiş ve taranmıştır. Sigara bırakma polikliniklerinde yapılmayan çalışmalar hariç tutulduktan, mükerrer kayıtlar çıkarıldıktan ve uygunluk kriterleri uygulandıktan sonra, nihai analize 145 tez dahil edilmiştir. Çalışma seçim süreci sistematik olarak yürütülmüş ve bir akış şeması kullanılarak sunulmuştur.

Bulgular: Tezlerin büyük çoğunluğunu tıp uzmanlık tezleri (%86,8) oluşturmakta olup, çalışmalar ağırlıklı olarak Aile Hekimliği Anabilim Dalı’nda (%71,7) yürütülmüştür. Sağlık Bilimleri Üniversitesi tezlerin en yüksek oranına (%29) sahiptir ve çalışmaların yaklaşık yarısı son beş yılda yayımlanmıştır. Çalışmaların çoğu tanımlayıcı ve kesitsel araştırma desenlerini kullanırken, deneysel ve nitel çalışmaların sınırlı olduğu görülmüştür. En sık ele alınan konu “sigara bırakma başarısıyla ilişkili faktörler”dir. Coğrafi dağılım incelendiğinde, tezlerin büyük metropollerde yoğunlaştığı ve 59 ilde herhangi bir çalışmanın bulunmadığı saptanmıştır.

Sonuçlar: Türkiye’de sigara bırakma kliniklerine ilişkin akademik üretim son yıllarda artış göstermiş olsa da, metodolojik çeşitlilik ve bölgesel temsil açısından önemli sınırlılıklar mevcuttur. Gelecek çalışmalarda, tütün kontrolüne yönelik kanıta dayalı katkıların güçlendirilmesi amacıyla deneysel, nitel ve çok disiplinli araştırma yaklaşımlarına öncelik verilmesi gerekmektedir.

Anahtar Kelimeler: sigara bırakma klinikleri, bibliyometrik analiz, lisansüstü tezler, doktora çalışmaları, sigara bırakma araştırmaları

Referanslar

  1. World Health Organization (WHO). WHO report on the global tobacco epidemic, 2025: warning about the dangers of tobacco. Geneva: World Health Organization; 2025. Available at: https://www.who.int/publications/i/item/9789240112063
  2. Ministry of Health of the Republic of Türkiye. Alo 171 smoking cessation counseling hotline. 2024. Available at: https://alo171.saglik.gov.tr/?_Dil=1
  3. World Health Organization (WHO). WHO framework convention on tobacco control: guidelines for implementation of article 5, articles 8 to 14. Geneva: World Health Organization; 2013. Available at: https://iris.who.int/server/api/core/bitstreams/264104b3-241a-4e48-88f9-aa7120779ffc/content
  4. World Health Organization (WHO). Strategies to increase the delivery of smoking cessation interventions in primary care. In: WHO global report on trends in prevalence of tobacco use 2000–2025. Geneva: World Health Organization; 2021. Available at: https://iris.who.int/server/api/core/bitstreams/94b19096-c193-49c4-bcbb-653aa34ee29a/content
  5. Bilir N, Çakır B, Dağlı E, Ergüder T, Önder Z. Tobacco control in Turkey. Geneva: World Health Organization; 2010. Available at: https://iris.who.int/handle/10665/345413
  6. DiFranza JR, Savageau JA, Rigotti NA, et al. Development of symptoms of tobacco dependence in youths: 30-month follow-up data from the DANDY study. Tob Control 2002; 11: 228-235. https://doi.org/10.1136/tc.11.3.228
  7. World Health Organization (WHO). WHO report on the global tobacco epidemic 2021: addressing new and emerging products. Geneva: World Health Organization; 2021. Available at: https://www.who.int/publications/i/item/9789240032095
  8. Cahill K, Stevens S, Perera R, Lancaster T. Pharmacological interventions for smoking cessation: an overview and network meta-analysis. Cochrane Database Syst Rev 2013; 5. https://doi.org/10.1002/14651858.CD009329.pub2
  9. Hughes JR, Keely J, Naud S. Shape of the relapse curve and long-term abstinence among untreated smokers. Addiction 2004; 99: 29-38. https://doi.org/10.1111/j.1360-0443.2004.00540.x
  10. Callaghan L, Yong HH, Borland R, Cummings KM, Hitchman SC, Fong GT. What kind of smoking identity following quitting would elevate smokers relapse risk? Addict Behav 2021; 112. https://doi.org/10.1016/j.addbeh.2020.106654
  11. T.C. Resmi Gazete. Tütün Ürünlerinin Zararlarının Önlenmesi Ve Kontrolü Hakkında Kanun. Available at: https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=4207&MevzuatTur=1&MevzuatTertip=5
  12. T.C. Resmi Gazete. Tütün Bağımlılığı Tedavi Ve Eğitim Birimleri Hakkında Yönetmelik. Available at: https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=15510&MevzuatTur=7&MevzuatTertip=5
  13. Ministry of Health of the Republic of Türkiye. Tobacco control strategy document and action plan 2024-2028. Ankara: Ministry of Health of the Republic of Türkiye; 2024. Available at: https://hsgm.saglik.gov.tr/depo/Yayinlarimiz/Eylem_Planlari/2024-2028_Tutun_Kontrolu_Strateji_Belgesi_ve_Eylem_Plani.pdf
  14. Uzaslan E. Sigarayı bırakma yöntemleri. Sted J Contin Med Educ 2003; 12: 166-171.
  15. West R, Raw M, McNeill A, et al. Health-care interventions to promote and assist tobacco cessation: a review of efficacy, effectiveness and affordability for use in national guideline development. Addiction 2015; 110: 1388-1403. https://doi.org/10.1111/add.12998
  16. Al Attabi AM, Al Rawahi M, AlSumri H. Characteristics of college students attending the smoking cessation clinic at Sultan Qaboos University Hospital: a cross-sectional study. Int J High Risk Behav Addict 2025; 4. https://doi.org/10.5812/ijhrba-159158
  17. Fiore MC, Jaén CR, Baker TB, et al. Treating tobacco use and dependence: 2008 update. Clinical practice guideline. Rockville, MD: U.S. Department of Health and Human Services, Public Health Service; 2008.
  18. Rigotti NA. Strategies to help a smoker who is struggling to quit. JAMA 2012; 308: 1573-1580. https://doi.org/10.1001/jama.2012.13043
  19. NHS Digital. Statistics on NHS stop smoking services in England: April 2021 to March 2022. London: NHS Digital; 2022. Available at: https://digital.nhs.uk/data-and-information/publications/statistical/statistics-on-nhs-stop-smoking-services-in-england/april-2021-to-march-2022
  20. West R, McNeill A, Raw M. Smoking cessation guidelines for health professionals: an update. Thorax 2000; 55: 987-999. https://doi.org/10.1136/thorax.55.12.987
  21. Kastaun S, Leve V, Hildebrandt J, et al. Study protocol of the German Study on Tobacco Use (DEBRA), a national household survey of smoking behaviour and cessation. BMC Public Health 2017; 17: 1-9. https://doi.org/10.1186/s12889-017-4328-2
  22. World Health Organization. WHO report on the global tobacco epidemic, 2023: protect people from tobacco smoke. Geneva: World Health Organization; 2023. Available at: https://www.who.int/publications/i/item/9789240077164
  23. National Health Service (NHS). Using e-cigarettes to stop smoking. National Health Service; 2025. Available at: https://www.nhs.uk/live-well/quit-smoking/using-e-cigarettes-to-stop-smoking/
  24. Royal Australian College of General Practitioners. Supporting smoking and vaping cessation: a guide for health professionals, 2024. Available at: https://www.racgp.org.au/getmedia/924ba55d-dc47-41f9-bf5b-7a4cf9e19963/RACGP-NVP-and-Vaping-Cessation-September-2024.pdf.aspx
  25. Royal College of Physicians. Nicotine without smoke: tobacco harm reduction. London: Royal College of Physicians; 2019. Available at: https://www.rcp.ac.uk/resources/nicotine-without-smoke-tobacco-harm-reduction/ (Accessed on Dec 4, 2025).
  26. Selamoglu M, Malamardi S, Erbas B, Wilson H, Brown J, Barton C. Australian general practitioners’ knowledge, attitudes and prescribing intentions for e-cigarettes as a smoking cessation aid: a nationwide baseline and 12-month follow-up survey. Harm Reduct J. 2025; 22: 35. https://doi.org/10.1186/s12954-025-01175-2
  27. Glantz SA, Bareham DW. E-cigarettes: use, effects on smoking, risks, and policy implications. Annu Rev Public Health 2018; 39: 215-235. https://doi.org/10.1146/annurev-publhealth-040617-013757
  28. Greenhalgh EM, Scollo MM, Winstanley MH. Tobacco in Australia: facts and issues. Melbourne: Cancer Council Victoria; 2022. Available at: https://www.tobaccoinaustralia.org.au/downloads/chapters/Introduction.pdf (Accessed on Apr, 2025).
  29. National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Tobacco: preventing uptake, promoting quitting and treating dependence (NICE Guideline NG209). London: NICE; 2021. Available at: https://www.nice.org.uk/guidance/ng209
  30. U.S. Preventive Services Task Force. Interventions for tobacco smoking cessation in adults, including pregnant persons: US Preventive Services Task Force recommendation statement. JAMA 2021; 325: 265-279. https://doi.org/10.1001/jama.2020.25019
  31. Etter J. Comparing abrupt and gradual smoking cessation: a randomized trial. Drug Alcohol Depend 2011; 118: 360-365. https://doi.org/10.1016/j.drugalcdep.2011.04.016
  32. Tan J, Zhao L, Chen H. A meta-analysis of the effectiveness of gradual versus abrupt smoking cessation. Tob Induc Dis 2019; 17. https://doi.org/10.18332/tid/100557
  33. Lindson-Hawley N, Banting M, West R, Michie S, Shinkins B, Aveyard P. Gradual versus abrupt smoking cessation: a randomized, controlled noninferiority trial. Ann Intern Med 2016; 164: 585-592. https://doi.org/10.7326/M14-2805
  34. Akman M, Çifçili SS. Smoking cessation treatments: a review based on reviews. Turk Klin J Fam Med Spec Top 2010; 1: 54-62. Available at: https://www.turkiyeklinikleri.com/article/en-sigara-birakma-tedavileri-derlemeleri-temel-alan-bir-derleme-59643.html
  35. Borrelli B. Motivational interviewing for smoking cessation. In: Advances in smoking cessation. London: Future Medicine Ltd; 2013: 129-141.
  36. Rakel RE, Houston T. Nicotine addiction. In: Rakel RE, editor. Textbook of family medicine. 7th ed. Philadelphia: Saunders Elsevier; 2007: 1457-1471. Available at: https://csts.ua.edu/files/2016/09/Nicotine-Addiction-Rakel-Textbook-of-Family-Practice-6th-Ed.pdf
  37. Özge C. 5A and 5R concepts in smoking cessation. In: Aytemur AZ, Akçay Ş, Elbek O, editors. Tobacco and tobacco control. Ankara: Turkish Thoracic Society; 2011: 451-459.
  38. Yaşar Z, Kurt ÖK, Talay F, Kargı A. One-year follow-up results of smoking cessation outpatient clinic: factors affecting the cessation of smoking. Eurasian J Pulmonol 2014; 16: 99-104. https://doi.org/10.5152/ejp.2014.48295
  39. Xu Y, Gu Z, Zhang Y, et al. Global trends in smoking cessation research from 2002 to 2021: a bibliometric and visual analysis. Prev Med Rep 2022; 30: 101991. https://doi.org/10.1016/j.pmedr.2022.101991
  40. T.C. Resmi Gazete. Ulusal Tütün Kontrol Programı Eylem Planı (2015-2018). Available at: https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2015/01/20150127-8.htm
  41. Richa S, Praveen S, Albariqi AA, et al. Global trends and emerging frontiers in smoking and smokeless tobacco research: a bibliometric analysis over the past decade. Healthcare 2025; 13: 1224. https://doi.org/10.3390/healthcare13111224
  42. Oksal H, Büber Ö, Demirci HT. Bibliometric analysis of theses conducted about alcohol use disorder in Turkey. Curr Addict Res 2024; 8: 14-22. https://doi.org/10.32739/car.2024.8.2.230
  43. Sweileh WM. Technology-based interventions for tobacco smoking prevention and treatment: a 20-year bibliometric analysis (2003–2022). Subst Abuse Treat Prev Policy 2024; 19: 13. https://doi.org/10.1186/s13011-024-00595-w
  44. Candan F, Sağlam A, Şirin İ. Bibliometric analysis of postgraduate theses on screen addiction in Turkey. Ulusal Eğitim Dergisi 2023; 3: 2240-2257. https://doi.org/10.5281/zenodo.10446212
  45. Polit DF, Beck CT. Nursing research: generating and assessing evidence for nursing practice. 11th ed. Philadelphia: Wolters Kluwer; 2020.
  46. Glasgow RE, Lichtenstein E, Marcus AC. Why don’t we see more translation of health promotion research to practice? Rethinking the efficacy-to-effectiveness transition. Am J Public Health 2003; 93: 1261-1267. https://doi.org/10.2105/AJPH.93.8.1261
  47. Haghparast-Bidgoli H, Pantoja T, Vasan A. Development of an Evidence and Gap Map (EGM) of interventions to increase smoking cessation: a study protocol. Tob Prev Cessat 2020; 6: 46. https://doi.org/10.18332/tpc/124117
  48. Batra A. Treatment of tobacco dependence. Dtsch Arztebl Int 2011; 108: 555-564. https://doi.org/10.3238/arztebl.2011.0555
  49. Taş F, Seviğ EÜ, Güngörmüş Z. Use of motivational interview technique with transtheoretical model for behavioral change in smoking addiction. Current Approaches in Psychiatry 2016; 8: 380-392. https://doi.org/10.18863/pgy.253444
  50. Demir T, Tutluoğlu B, Koç N & Bilgin L. One-year follow up results of smoking cessation outpatient clinic. Tuberkuloz ve Toraks 2004; 52: 63-68. https://europepmc.org/article/med/15143375
  51. Sağlam L. Investigation of the results of a smoking cessation clinic and the factors associated with success. Turkish Journal of Medical Sciences 2012; 42: 515-522. https://doi.org/10.3906/sag-1101-1452

Telif hakkı ve lisans

Telif hakkı © 2026 Yazar(lar). Açık erişimli bu makale, orijinal çalışmaya uygun şekilde atıfta bulunulması koşuluyla, herhangi bir ortamda veya formatta sınırsız kullanım, dağıtım ve çoğaltmaya izin veren Creative Commons Attribution License (CC BY) altında dağıtılmıştır.

Nasıl atıf yapılır

Uçar, M. T., Şekerci, Ş., Sarıgül, R., Baki, Ş., & Selamoğlu, M. (2026). Türkiye’de sigara bırakma polikliniklerinde yapılan lisansüstü tezlerin bibliyometrik analizi. Sağlık için Sigara Alarmı, 6(1), 34-52. https://doi.org/10.64511/TJTC.2026.50